ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر توانایی فضایی مسیریابی گردشگران در بافت اطراف حرم امام رضا (ع)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

3 استادیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

4 دانشیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

چکیده

توانایی فضایی در مسیریابی، رویکردی مبتنی بر رسیدن به مقصد در محیط است که از جنبه‌های شناختی و رفتاری برخوردار است. این فرآیند برای گردشگران مشخصاً تحت تأثیر عوامل و مؤلفه‌هایی قرارمی‌گیرد که نقش مهمی در افزایش آگاهی و درک نسبت به محیط‌های ناشناخته دارند و به­طور مؤثر در بهبود تجربه‌های مسیریابی نقش‌آفرین هستند. هدف پژوهش حاضر، تبیین و ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر توانایی فضایی مسیریابی گردشگران در بافت اطراف حرم مطهر امام رضا (ع) در شهر مشهد است. تحقیق حاضر از نوع توصیفی-تحلیلی بوده  و در هدف کاربردی است. در ادامه، توانایی فضایی مسیریابی از منظر سه مؤلفة کلیدی حس مسیر، حافظه فضایی و شناخت فضایی مورد تحلیل قرار گرفت. شیوة گردآوری اطلاعات به­صورت اسنادی و استفاده از منابع در وهلة اول و در ادامه جمع­آوری داده‌ها به شیوة پیمایشی با ابزار پرسش­نامه در جامعة آماری گردشگران و زائران بافت اطراف حرم امام رضا (ع) می‌باشد. برای تحلیل داده‌های گردآوری­شده جهت سنجش کیفیت تحقق مؤلفه‌های تبیین‌کنندة توانایی فضایی مسیریابی در بین گردشگران، از مدل شباهت به گزینة ایده‌آل فازی استفاده شده است. یافته‌ها حاکی از آن است که که از دیدگاه گردشگران، توانایی فضایی مسیریابی در بافت اطراف حرم مطهر از منظر تحقق معیارهای تبیین‌کنندة شناخت فضایی، بهتر از دو مؤلفة دیگر بوده است. در واقع کیفیت رمزگذاری بهتر از اطلاعات محیطی، توجه به ساختار ذهنی از محیط و تفاوت‌های جنسیتی در این فرآیند اهمیت فراوانی برای گردشگران داشته است. نتایج پژوهش بر تقویت خوانایی و پاسخ‌دهی محیط در راستای بهبود کیفیت معیارهای تبیین‌کنندة حس مسیر و حافظه فضایی در مسیریابی بهتر گردشگران در بافت اطراف حرم مطهر تأکید دارد.
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Evaluation of the Effective Components in the Spatial ability of Tourists' Wayfinding in the Surrounding Context of the Holy Shrine of Imam Reza in the City of Mashhad

نویسندگان [English]

  • Maryam Zahed Nikseresht 1
  • Sanaz Saeidi mofrad 2
  • Maryam Daneshvar 3
  • Toktam Hanaee 4
1 Ph. D Student, Department of Urbanism, Ma.C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran
2 Associated Professor, Department of Urbanism, Ma.C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Urbanism, Ma.C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran
4 Associated Professor, Department of Urbanism, Ma.C., Islamic Azad University, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Spatial ability in navigation is an approach rooted in reaching a destination within an environment, which involves cognitive and behavioral aspects. This process is specifically influenced by factors and components that play a significant role in increasing awareness and understanding of unfamiliar environments, thereby effectively enhancing the experience of route tracking. The present study aims to explain and evaluate the factors affecting tourists' spatial navigation ability in the vicinity of the holy shrine of Imam Reza in the tourist city of Mashhad. This research is descriptive-analytical and has an applied purpose. It analyzes the navigation spatial ability from three key perspectives: sense of direction, spatial memory, and spatial cognition. Data collection methods included documentary review and sources as the primary approach, followed by a survey method using questionnaires among tourists and pilgrims in the vicinity of the shrine. To analyze the collected data and assess the quality of the factors explaining spatial navigation ability among tourists, a Fuzzy TOPSIS model to an ideal option was used. The findings indicate that, from the tourists' perspective, spatial navigation ability in the area around the shrine is better in terms of meeting the criteria that explain spatial cognition compared to the other two components. Specifically, the quality of environmental information encoding, attention to mental structure of the environment, and gender differences in this process are of great importance to tourists. The results emphasize the need to enhance environmental readability and responsiveness to improve the criteria defining sense of direction and spatial memory to facilitate better navigation for tourists around the shrine. Future studies could explore the internal relationships among these components and the significance of each in a more comprehensive manner.

کلیدواژه‌ها [English]

  • tourist city
  • spatial ability
  • spatial cognition
  • spatial memory
  • Fuzzy TOPSIS model Mashhad

مراجع

بی‌نیاز، فاطمه؛ تکتم حنایی (1396). بازشناسی عناصر موثر بر خوانایی در ادراک بزرگسالان مطالعه موردی: بلوارامامیه-مشهد، فصلنامه مطالعات شهری. دوره 6. شماره 23. 28-17.
https://urbstudies.uok.ac.ir/article_50549.html
پیوسته‌گر، یعقوب؛ علی‌اکبر حیدری؛ مریم کیایی؛ مهدخت کیایی (1396). تحلیل فرایند مسیریابی با استفاده از روش نحو فضا در موزه هنرهای معاصر، هویت شهر. دوره 11. شماره 2. 52-43.
https://ensani.ir/fa/article/488268/تحلیل-فرایند-مسیریابی-با-استفاده-از-روش-نحو-فضا-در-موزه-هنرهای-معاصر
جوادی، مهسا؛ مهرناز بوداغ؛ ویدا مکانی (1394). درآمدی بر مفهوم هویت محیط انسان ساخت بوسیله مولفه‌های مکان، فضا و کالبد. فصلنامه مدیریت شهری. دوره 41. 160-139.
https://ijurm.imo.org.ir/article-1-712-fa.html
جوانشیری، مژده؛ تکتم حنایی؛ سیدمسلم سیدالحسینی؛ ساناز سعیدی‌مفرد (1399). نقش ارزش‌های فرهنگی در اضطراب مسیریابی گردشگران مطالعه موردی: منطقه 8 شهرداری مشهد، نشریه گردشگری شهری. دوره 7. شماره 4. 19-1.
https://jut.ut.ac.ir/article_80813.html
جوانشیری، مژده؛ تکتم حنایی؛ سید مسلم سیدالحسینی؛ ساناز سعیدی‌مفرد (1401). خوانش عوامل مؤثر بر رفتار مسیریابی گردشگران شهری با استفاده از فراترکیب، نشریه جغرافیا و توسعه. دوره 20. شماره 69. 269-230.
https://gdij.usb.ac.ir/article_7286.html
حنایی، تکتم؛ مژده جوانشیری (1398). ویژگی‌های انسانی و رفتار مسیریابی در محیط شهری، چاپ اول. انتشارات طحان. تهران. چاپ اول.
https://tahanpub.ir/product/ویژگی-های-انسانی-و-رفتار-مسیریابی-در-مح
حنایی، تکتم؛ ساناز سعیدی‌مفرد؛ شیما عابدی (1399). ابزارهای مسیریابی گردشگران با میزان آشنایی متفاوت با محیط، فصلنامه مطالعات شهری. دوره 9. شماره 36. 12-3.
https://urbstudies.uok.ac.ir/article_61391.html
حنایی، تکتم؛ ساناز سعیدی‌مفرد؛ احسان ارمز؛ شیما عابدی (1400). سنجش رضایت‌مندی گردشگران در فرآیند مسیریابی (مطالعه موردی: محله پایین خیابان مشهد)، مطالعات ساختار و کارکرد شهری. دوره 8. شماره 27. 81-57.
https://shahr.journals.umz.ac.ir/article_3353.html
حنایی، تکتم (1401). خوانش عناصر نقشه‌های شناختی در ادراک گروه‌های سنی مختلف گردشگران، مورد مطالعاتی: محلات پایین خیابان و طبرسی، معماری و شهرسازی آرمان‌شهر. دوره 15. شماره  38. 198-185.
https://www.armanshahrjournal.com/article_152330.html
خامه، معصومه؛ ایرج اعتصام؛ آزاده شاهچراغی (1393). واکاوی فریاند‌های مسیریابی و راه‌یابی کارآمد در شهرهای گذشته ایران، فصلنامه باغ‌نظر. دوره 13. شماره 41. 82-67.
https://www.bagh-sj.com/article_32951.html
 
خستو، مریم؛ شادی پاکزاد (1400). نقش نرم‌افزارهای مسیریابی در فرآیند شناخت سازمان فضایی شهر، دانش شهرسازی. دوره 5. شماره 1. 85-67.
https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwicq9b5_f2PAxVSYPEDHUsfNIUQFnoECCkQAQ&url=https%3A%2F%2Fupk.guilan.ac.ir%2Farticle_4560.html&usg=AOvVaw0zRESH_FdYcA6_A6-I7I6E&opi=89978449
دهقان، نرگس (1397). راهکارهای مسیریابی در فضای داخلی معماری، مورد مطالعاتی: کتابخانه ملی ایران، نشریه معماری و شهرسازی آرمان شهر. دوره 11. شماره 25. 95-81.
https://www.armanshahrjournal.com/article_85068.html
دیده‌بان، محمد؛ شهرام پوردیهیمی؛ امید ریسمان‌چیان (1392). روابط بین «ویژگی‌های شناختی» و «پیکره‌بندی فضایی» محیط مصنوع، تجربه‌ای در دزفول، مطالعات معماری ایران. دوره 2. شماره 4. 64-37.
https://jias.kashanu.ac.ir/article_111715.html
https://jupm.marvdasht.iau.ir/article_5524.html
موحد، علی؛ عاطفه احمدی (1392). مسیریابی گردشگران در بافت‌های تاریخی با رویکرد حفاظت و احیای این بافت‌ها با استفاده از GIS (نمونه موردی: سنندج)، محیط‌شناسی. دوره 39. 100-91.
https://jes.ut.ac.ir/article_30396.html
Adamo, G. E., Ferrari, S., & Gilli, M. (2019). Creativity as a source of differentiation in urban tourism: The case of Torino city. International Journal of Tourism Research, Volume 21 (issue 3), 302-310.
 https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/jtr.2261
Chang, H. H. (2013). Wayfinding strategies and tourist anxiety in unfamiliar destinations. Tourism Geographies, Volume 15 (issue3), 529-550.
 https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20133303508
Chang, H. H. (2017). Comparison between wayfinding direction descriptors of local and tourist preferences. Co-Creation and Well-Being in Tourism, 135-147.
https://www.researchgate.net/publication/315852771_Comparison_Between_Wayfinding_Direction_Descriptors_of_Local_and_Tourist_Preferences
Choi, S. H., & Wong, C. U. I. (2018). Toponymy, place name conversion and wayfinding: South Korean independent tourists in Macau. Tourism management perspectives, Volume 25, 13-22.
https://khu.elsevierpure.com/en/publications/toponymy-place-name-conversion-and-wayfinding-south-korean-indepe
Cornell, E. H., Sorenson, A., & Mio, T. (2003). Human sense of direction and wayfinding. Annals of the Association of American Geographers, Volume 93 (issue2), 399-425.
https://www.semanticscholar.org/paper/Human-Sense-of-Direction-and-Wayfinding-Cornell-Sorenson/09972ffb4785b4179092da8a0cb1f4526624dc6d
Dong, W., Wu, Y., Qin, T., Bian, X., Zhao, Y., He, Y., ... & Yu, C. (2021). What is the difference between augmented reality and2D navigation electronic maps in pedestrian wayfinding? Cartography and Geographic Information Science, Volume 48 (issue 3),225-240.
https://www.semanticscholar.org/paper/What-is-the-difference-between-augmented-reality-2D-Dong-Wu/f3ac4856b58b8b4dce0e660df687b91944f1b18b
Edwards, D., & Griffin, T. (2013). Understanding tourists’ spatial behaviour: GPS tracking as an aid to sustainable destination management. Journal of Sustainable Tourism, Volume 21 (issue 4), 580-595.
 https://doi.org/10.1080/09669582.2013.776063
Eraydın, Zeynep.  (2007). Okunabilir Bir Kent Yaratmak: Planlama Ankara'da Okunabilir Kent Parçaları Yaratmada Ne Ölçüde Başarılı.  Middle East Technical University (Turkey) ProQuest Dissertations & Theses. 31663049.
https://www.proquest.com/openview/2880807bc12a9de1823d275ca995839c/1?pq-origsite=gscholar&cbl=2026366&diss=y
Feraco, T., Bonvento, M., & Meneghetti, C. (2021). Orienteering: What relation with visuospatial abilities, wayfinding attitudes, and environment learning? Applied Cognitive Psychology, Volume 35 (issue 6), 1592-1599.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/acp.3882
Hegarty, M., He, C., Boone, A. P., Yu, S., Jacobs, E. G., & Chrastil, E. R. (2023). Understanding differences in wayfinding strategies. Topics in Cognitive Science, Volume 15 (issue 1), 102-119.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/tops.12592
Hund, A. M., & Nazarczuk, S. N. (2009). The effects of sense of direction and training experience on wayfinding efficiency. Journal of Environmental Psychology, Volume 29 (Issue 1), 151-159.
https://psycnet.apa.org/record/2009-03799-017
Khotbehsara, E. M., Askarizad, R., Mehrinejad, M., Nasab, S. N., & Somasundaraswaran, K. (2023). The impact of COVID-19 on visitors' wayfinding within healthcare centers. Ain Shams Engineering Journal, Volume 14 (issue 5), 101957.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9448710
Kim, J. Y., Choi, J. K., Han, W. H., & Kim, J. H. (2021). The influence of users’ spatial familiarity on their emotional perception of space and wayfinding movement patterns. Sensors, Volume 21 (issue 8), 2583.
https://www.mdpi.com/1424-8220/21/8/2583
Lin, J. H., Ho, C. H., Ngan, K. L., Tu, J. H., & Weerapaiboon, W. (2014). The effects of senses of direction on wayfinding behaviors: evidence from biking Tourists. In SHS Web of Conferences (Vol. 12,  01001). EDP Sciences.
https://www.shs-conferences.org/articles/shsconf/pdf/2014/09/shsconf_4ictr2014_01001.pdf
Wang, C., Chen, Y., Zheng, S., & Liao, H. (2018). Gender and age differences in using indoor maps for wayfinding in real environments. ISPRS International Journal of Geo-Information, Volume 8 (issue 1), 11.
https://www.mdpi.com/2220-9964/8/1/11
مجله جغرافیا و توسعه
دوره 23، شماره 81
دی 1404
صفحه 153-174

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 27 شهریور 1402
  • تاریخ بازنگری: 17 خرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 17 خرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار