تحلیل پیامد سیاست‌گذاری شهری بر گسترش کالبدی شهر زاهدان با رویکرد کالایی‌شدن فضای شهری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

3 استاد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

چکیده

  این پژوهش با کاربست نظریة کالایی‌شدن فضاهای شهری، در پی ارزیابی پیامد سیاست‌گذاری‌های مدیران شهری و تحلیل و تبیین روند توسعة کالبدی شهر زاهدان می‌باشد. این پژوهش از لحاظ ماهیّت، کاربردی و از نظر روش تحقیق، توصیفی-تحلیلی است و داده­ها به­روش ‌پیمایشی (پرسش­نامة ‌محقق‌ساخته و...) گردآوری شده است. جامعة ‌هدف تحقیق، متخصصان، کارشناسان ارشد، خبرگان و استادان دانشگاه بودند که با ‌روش نمونه‌برداری قضاوتی انتخاب شدند. برای تحلیل از مدل‌های استنباط آماری ناپارامتریک کندال‌تائو B، کندال‌تائو C کروسکال والیس، سامرز دی، کای‌دو، کولموگروف ‌سمیرنوف ‌و‌شاپیرو‌ویلک استفاده شد. نتایج نشان‌داد که 66درصد پاسخگویان، گسترش محدودة قانونی شهر به سمت غرب (شهرک‌های نوبنیاد جهاد، برق، غدیرشهر و ...) را به میزان زیاد تا خیلی­زیاد، بازتاب اراده و تصمیم مدیران و سیاست‌گذاری آنان می­دانند. حدود 71 درصد از استادان دانشگاه، 67 درصد مشاورین املاک و 36 درصد کارشناسان شاغل ادارات نیز انگیزة کسب درآمد (تأمین منابع مالی) برخی سازمان‌ها و ادارات از طریق تملک و واگذاری اراضی جدید در غرب شهر را به­میزان زیاد تا خیلی‌زیاد عامل اصلی دانسته­اند. همچنین حدود 60 درصد این توسعه را عمدتاً نوعی سرمایه‌گذاری در املاک و مستغلات از سوی شهروندان دانسته‌اند (نه سکونت و نیاز مسکن)، در ضمن 68 درصد خبرگان بر این باورند که شهر به­سرعت شاهد شکل‌گیری توسعة غیر رسمی در محدوده­ (محور سیاهدک، سفیددک، دوربن، کالیکه) خواهد بود و هم­اکنون نیز ساخت­وساز در اراضی واقع در محور فوق به­شدت افزایش یافته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Analyzing the Consequences of Urban Policymaking on the Physical Expansion of Zahedan City with the Approach of Commodification of Urban Space

نویسندگان [English]

  • Zeynab Sargazi 1
  • Mohammad Ajza Shokouhi 2
  • Mohammad Rahim Rahnama, 3
1 PhD student in Geography and Urban Planning, Ferdowsi University of Mashhad.
2 Associate Professor of Geography, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad
3 Professor of Geography, Faculty of Letters and Humanities, Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

Land use changes and urban peripheral expansion have intensified in recent years under the influence of the commodification process. The present study was conducted with the aim of analyzing the trend of land use changes over a 38-year period (1986 to 2024) and investigating the phenomenon of space commodification in Zahedan city. An attempt was made to use remote sensing data and the vector machine (SVM) algorithm to examine long-term land use changes and analyze the role of space commodification. Land use change was examined using pure change analysis and cross-tabulation matrix analysis methods. The findings indicate an increase in man-made areas during the study period from about 6.3% to 14.7%.Barren lands have experienced a decrease of about 10% from 92% to 82%, which has mainly benefited man-made lands. The change in land use of vegetation has also been accompanied by fluctuations and has finally experienced an increase of about (68%), with the increasing changes occurring more than the decreasing changes and outside the legal limits of the city. The results showed that man-made lands have been continuously expanding during the years 1986-2024 with a growth of 133%, while wasteland and vegetation have decreased or fluctuated. The analyses indicate that the commodification of space has led to market-based allocation of land and structural changes in the urban development pattern. Therefore, there is a need for management interventions to guide urban planning towards more equitable and sustainable cities, especially in cities that are expanding rapidly.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Policy-making
  • commodification
  • urban space
  • Zahedan city
  • development beyond boundaries

مراجع

احمدی‌پور، زهرا؛ حسن جعفرزاده؛ محمدرضا میرزایی (1393). تحلیل کارکردی تقسیمات کشوری در اجرای برنامه‌های آمایش سرزمین با تاکید بر ایران، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای. سال چهارم. شماره 14.
https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=230156
امیدوارفر، سجاد (1396).  ارزیابی کاربری زمین شهری و ارائه راهکارهای پیشنهادی (مطالعه موردی: محله سید جواد شهر ارومیه)،ماهـنامه شـباک. سال سوم. شماره چهار. شماره پیاپی 32. تیر 1396.
https://ensani.ir/file/download/article/20180310093556-10129-38.pdf
افروغ، عماد (1376). فضا و نابرابری اجتماعی: مطالعه جدایی‌گزینی فضایی و تمرکز فقر در محله‌های مسکونی تهران، رساله دکتری رشته جامعه‌شناسی. دانشگاه تربیت مدرس.
ایمانی‌شاملو، جواد؛ مجتبی رفیعیان؛ هاشم داداش‌پور (1395). سوداگری شهری و واگرایی فضایی تحلیل تحولات فضایی کلان‌شهر تهران مبتنی بر اقتصاد نفت، فصلنامه ژئوپلیتیک. سال دوازدهم. شماره 1. صفحات 135-104.
https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.17354331.1395.12.41.5.1
پیران، پرویز (1369). دیدگاه‌های نظری در جامعه‌شناسی شهری و شهرنشینی مکتب اکولوژیک، اطلاعات سیاسی- اقتصادی.
جوان، جعفر؛ سعید دلیل؛ محمد سلمانی‌مقدم (1392). دیالکتیک فضا از منظر لوفور، فصلنامه مطالعات جغرافیایی مناطق خشک. سال سوم. شماره دوازدهم. صفحات 17-1.
https://jargs.hsu.ac.ir/article_161329.html
حاتمی‌نژاد، حسین؛ ناصح عبدی (1386). اقتصاد سیاسی و فضای شهری، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره 238-237 .
‌حبیبی، سید‌محسن؛ مریم امیری‌ (1394). حق به شهر، شهر موجود و شهر مطلوب آنچه هست و آنچه باید  باشد، پژوهش‌های ‌انسان‌شناسی ‌ایران. دوره ‌5. شماره 2‌. پاییز ‌و ‌زمستان ‌1394‌. صفحات 30-9. 
https://doi.org/10.22059/ijar.2015.59014
دانایی فرد، حسن (1387). روش‌شناسی پژوهش کیفی در مدیریت: رویکردی جامع، ناشر.  انتشارات صفار- اشراقی.
رهنما، محمدرحیم؛ امیرحمزه شهبازی؛ زینب سرگزی (1402). شبیه‌سازی تغییرات کاربری اراضی در مناطق پیراشهری شهری زاهدان بین سال‌های 2000 تا 2040 با استفاده از تصاویر چند زمانه و زنجیره مارکوف، مجله توسعه فضاهای پیراشهری. سال پنجم. شماره اول. بهار و تابستان 1402. پیاپی 9. صفحات 26-1.
DOI: 10.22034/JPUSD.2023.351180.1215
زارع‌زاده‌شهرسبی، سعید (1392). طراحی مرکز محله در بافت فرسوده با تأکید بر الگوهای رفتاری ساکنان: مورد مطالعه: مرکز محله نبادان شهر ابرکوه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه یزد. دانشکده معماری و شهرسازی.
سرایی، حسن (1372). مقدمه‌ای بر نمونه‌گیری در تحقیق، ناشر انتشارات سمت.
صدیقی، صابر؛ رقیه سالک (1397). تحلیل عوامل مؤثر بر تشدید کالایی شدن فضای شهری از دیدگاه شهروندان، مطالعة موردی: کالان شهر تبریز، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری. دوره 6. شماره 4. صفحات 807-791.
DOI: 10.22059/jurbangeo.2018.264812.966
قانعی‌راد، محمدامین؛ حسین ایمانی‌جاجرمی (1394). از شهرفروشی به جرم‌فروشی رسیده‌ایم ،کالایی‌شدن شهرها، زمینه‌ها و تبعات، ویژه‌نامه با رویکرد جامعه‌شناسی. شماره دوم. صفحات 20-16.
کالینیکوس، آلکس (1383). درآمدی تاریخی بر نظریه اجتماعی، ترجمه علی‌اکبر معصوم بیگی. انتشارات آگه.
لوفور، هانری (۱۳۹۵). فضا: فرآورده اجتماعی و ارزش مصرفی، درآمدی بر تولید فضای هانری لوفور، ترجمه آیدین ترکمه، انتشارات تیسا. تهران.
معصومی اشکوری ، سید حسن (1385). اصول و مبانی برنامه‌ریزی منطقه‌ای، انتشارات پیام.
میرغلامی، مرتضی؛ ابوالفضل طغرایی؛ سیامک قاضیپور (1396). تدوین مدلی نظری از فرایند نئولیبرالیزه شدن شهر معاصر جهان، فصلنامه علمی- پژوهشی. نقش جهان. شماره 7-3. صفحات 46-35.
http://dorl.net/dor/20.1001.1.23224991.1396.7.3.6.5
منوچهری میاندوآب، ایوب؛ محمدتقی رهنمایی (1398). تحلیلی بر فرایند تولید فضای سرمایه‌داری دولتی در ایران مورد: شهر تهران،  برنامه‌ریزی و آمایش فضا.  دوره 23. شماره 1. صفحات 116-85 .
http://dorl.net/dor/20.1001.1.16059689.1398.23.1.5.6
ﻣﻬﻨﺪﺳﯿﻦ ﻣﺸﺎور ﺷﻬﺮ و ﺧﺎﻧﻪ (1385). طرح جامع ناحیه زاهدان، سازمان مسکن و شهرسازی استان سیستان و بلوچستان. جلد دوم. وضع موجود.
ﻣﻬﻨﺪﺳﯿﻦ ﻣﺸﺎور ﺷﻬﺮ و ﺧﺎﻧﻪ (1398). بازنگری طرح توسعه و عمران (جامع) شهر زاهدان، بررسی و شناخت وضع موجود و مطالعات کالبدی، سازمان مسکن و شهرسازی استان سیستان و بلوچستان. جلد اول.
ﻣﻬﻨﺪﺳﯿﻦ ﻣﺸﺎور ﺷﻬﺮ و ﺧﺎﻧﻪ (1398). بازنگری طرح توسعه و عمران (جامع) شهر زاهدان، بررسی و شناخت وضع موجود و مطالعات کالبدی، تجزیه و تحلیل و تهیه طرح جامع شهر. سازمان مسکن و شهرسازی استان سیستان و بلوچستان. جلد دوم.
مهدی‌زاده، جواد (1379). برنامه‌ریزی کاربری زمین، تحول در دیدگاه‌ها و روش‌ها فصل‌نامه مدیریت شهری. شماره چهارم. تهران.
هومن ،حیدرعلی.(1392) «شناخت روش علمی در علوم رفتاری»تهران ، انتشارات سمت .
https://sid.ir/paper/490342/fa
Alya, M. N. (2020). Commodified public space: The enforcement of authority. In AIP Conference Proceedings .Vol. 2230, No. 1. AIP Publishing.
https://doi.org/10.1088/1755-1315/447/1/012038
Bon, B. (2021). Making railway land productive: The commodification of public land in Kenyan and Indian Cities. Geoforum, 122, 118-128.
https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2020.12.015
Buck Tawney. C. (2020). Urban Tourism Economise and The Global Commodification of Place: Typologies of Shopping in Tokyo and New York City, Thesis Master of Science in Urban Placemaking and Management School of Architecture Pratt Institute.
Chan ,E. (2020). Public space as commodity: of the Hong Kong social production waterfront. Proceedings of the Institution of Civil Engineers -Urban Design and Planning.Vol. 173(4): 146–155.
https://doi.org/10.1680/jurdp.19.00024
Creswell, J. W. (1998). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
https://elib.vku.udn.vn/bitstream
Debrunner, G. & Gerber, J. D. (2021). The commodification of temporary housing. Cities, 108.
https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102998 
Ezzati, M; Ghalipour, S, & Moradkhani, H. (2021). Social production of urban space, (Case study: Nobahar Park, Kermanshah),Journal of Iranian Cultural Research,13(1), 131-161.
https://doi.org/10.22035/jicr.2020.2375.2842
Glaser, B. G., & Strauss, A. L. (1999). The discovery of grounded theory: Strategies for qualitative research. Piscataway, New Jersey: Transaction.
https://doi.org/10.4324/9780203793206.
Harvey, David. (2006). Spaces of Global Capitalism: Towards a Theory of Uneven Geographical Development. London: Verso.
https://www.google.com/books/edition/Spaces_of_Global_Capitalism
Hermann, C. (2021). The critique of commodification: Contours of a post-capitalist society. Oxford University Press.
https://doi:10.1093/oso/9780197576755.001.0001
Kan, K. (2019). Accumulation without dispossession? Commodification of land and the rent of peri-urban land in China. Geoforum, 101, 54-65.
https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2019.02.006
Lee, M. K., Nguyen, H. L., & Quang, L. M. D. (2023). Land commodification and the changing landscape of Peri-urban villages in Hanoi, Vietnam. In Urban Transformational Landscapes in the City-Hinterlands of Asia: Challenges and Approaches (89-102). Singapore: Springer Nature Singapore.
https://doi.org/10.1007/978-981-19-8726-7_5
Lefebvre, H. )2009(. Dialectical Materialism. Translated by John Sturrock. University of Minnesota Press. books.google.com
Lefebvre, H. (1991). The production of space. Cambridge Massachusets: BlackWell 1991.  Translated by Donald NicholsonSmith Oxford: Blackwell.
https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/47828054
Liu, T., & Lin, G. C. (2014). New geography of land commodification in Chinese cities: Uneven landscape of urban land development under market reforms and globalization. Applied Geography, 51, 118-130.
https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2014.04.005
Mandeli, K. (2019). Public space and the challenge of urban transformation in cities of emerging economies: Jeddah case study. Cities, 95, 102409.
https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.102409
Morse, J. M. (1994). Designing funded qualitative research. In N. K. Denizin, & Y. S.Lincoln (Eds.). Handbook of qualitative research(2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
https://psycnet.apa.org/record/1994-98625-012
Ozer. M. (2020). There’s no place like home: The Commodification of Housing in London and its Effects on the right to housing and to the city, King’s College London Dickson Poon School of Law Graduate Research Paper Series.
https://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3627526
Piganiol, M. (2022). The contested commodification of state-owned land. French Politics, 20(2), 226-243.
https://doi.org/10.1057/s41253-022-00172-2
Piketty, T. (2014). Capital in the twenty-first century. Harvard University Press.
https://  doi/10.4159/9780674369542-intro/html
Serin, B., Smith, H., & McWilliams, C. (2020). The role of the state in the commodification of urban space: The case of branded housing projects, Istanbul. European Urban and Regional Studies. Vol. 27. N.4.342-358.
https://doi.org/10.1177/0969776420920921
Shen, M., & Shen, J. (2022). State-led commodification of rural China and the sustainable provision of public goods in question: A case study of Tangjiajia, Nanjing. Journal of Rural Studies.Vol. 93 .449-460.
https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2019.03.004
Triantis. L. (2020). Public land Privatisation and Commodifcation as a Feld of Changing Social Relations: The making of the Albanian Riviera. Land Use Policy. 99.
https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2020.105065
Vergara-Perucich, F., & Arias-Loyola, M. (2024). Commodification in Urban Planning: Exploring the Habitus of Practitioners in a Neoliberal Context. Social Sciences, Vol. 13(1) 1-24.
https://doi.org/10.3390/socsci13010024
Villani, C, & Talamini, G. (2021). Pedestrianised streets in the global neoliberal city: A battleground between hegemonic strategies of commodification and informal tactics of commoning. Cities. 108.
https://doi.org/10.1016/j.cities.2020.102955
Wang, H, et al. (2020). Land Commodification and Hukou Policy innovation in China: Evidence from a Survey Experiment, Article in Journal of Chinese Governance
DOI: 10.1080/23812346.2020.1746511
Williams, A., & Dupuy, K. (2018). Corruption and the city. How aid donors can support integrity building in urban spaces (U4 Brief 2018: 2).
https://www.u4.no/publications/corruption-and-the-city/pdf
(www.World Bank, 2021)
Zhang, Q. F., & Wu, J. (2017). Political dynamics in land commodification: Commodifying rural land development rights in Chengdu, China. Geoforum, Vol.78. 98-109.
https://doi.org/10.1016/j.geoforum.2015.10.001.
Zieleniec, A. (2014). Space and Social Theory: Key Concepts in Urban Geography. London: SAGE.
https://uk.sagepub.com/en-gb/eur/space-and-social-theory/book240894
 
مجله جغرافیا و توسعه
دوره 23، شماره 81
دی 1404
صفحه 89-120

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 27 بهمن 1403
  • تاریخ بازنگری: 15 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 16 اردیبهشت 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار