شناسایی عوامل مؤثر بر نارسایی‌های سیاست‌گذاری توسعۀ روستایی در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

2 دانشجوی دکتری جغرافیاو برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم اجتماعی ، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران

چکیده

   برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری برای دستیابی به توسعه باید مکان‌محور و مردم‌محور باشد؛ اما طراحی برنامه‌های توسعۀ متعارف جهان، خودمحور و ناآگاهانه است که بعضاً نخبگان و برنامه‌ریزان را به سوی تحقق منافع شخصی می‌برد. با وجود سابقۀ دیرینۀ برنامه‌ریزی روستایی در جهان، توسعۀ نامتوازن و نابرابر کاملاً مشهود است. راهکار رفع ناپایداری و عدم تعادل‌های منطقه‌ای بررسی علل و رفع آن است. مطالعۀ حاضر با هدف بررسی عوامل مؤثر بر نارسایی‌های سیاست‌گذاری توسعۀ روستایی در ایران انجام گرفته که از نظر هدف کاربردی بوده و گردآوری داده‌ها توصیفی-پیمایشی و ابزار گردآوری اطلاعات پرسشنامه است. عوامل مورد نظر گردآوری‌شده و مصاحبه با خبرگان و متخصصان با نمونه‌گیری هدفمند انجام و سپس با استفاده از مدل ساختاری تفسیری روابط پیچیده بین مؤلفه‌های سیستم بررسی شد. نهایتاً با بهره‌گیری از تحلیل  MICMACنوع مؤلفه‌ها با توجه به اثرگذاری و اثرپذیری بر سایر مؤلفه‌ها مشخص شد. نتایج نشان داد که مؤلفه‌های اثرگذار عدم بهره‌مندی از الگوی حکمروایی خوب برای دستیابی به توسعۀ پایدار، غلبۀ نظام برنامه‌ریزی روستایی متمرکز و نظام نظارت و ارزشیابی متمرکز و ناکارآمد و مداخلۀ مستقیم دولت و عدم‌پذیرش نقش ناظر و تسهیلگربودن، با قدرت نفوذ 17، 16 و 16، در سطح ششم قرار گرفته‌اند. این مؤلفه‌ها به‌دلیل تأثیرگذاری زیاد، به‌عنوان زیربنا و بستر مدل عمل می‌کنند و درجهت اصلاح ساختار سیاست‌گذاری توسعۀ روستایی ایران باید روی این عوامل تأکید کرد. عدم‌توانایی سیاست‌های توسعۀ روستایی در ارتقای ارزش افزوده و بهره‌وری مورد انتظار در بخش کشاورزی، عدم‌توجه به شاخص ظرفیت‌های محیطی و ردپای اکولوژیکی در سیاست‌گذاری توسعۀ روستایی و عدم ظرفیت‌سازی و توانمندسازی محیطی (حفظ منابع آب و خاک، ترویج کشاورزی پایدار)، مؤلفه‌های اثرپذیر و با قدرت نفوذ 3، 3 و 4 هستند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Identifying Factors Affecting Rural Development Policy Failures in Iran

نویسندگان [English]

  • Bahram Imani 1
  • Zahra Akbari Saghalaksari 2
1
2 Department Urban and Rural planing, Faculty of Social Sciences, Univercity of Mohaghegh Ardabili,Ardabil, Iran
چکیده [English]

 
The present study was conducted with the aim of investigating the factors affecting rural development policy failures in Iran, which is practical in terms of purpose, and the data collection is descriptive-survey and the data collection tool is a questionnaire. The desired factors were collected and interviews with experts and specialists were conducted with targeted sampling and then the complex relationships between the system components were investigated using the interpretive structural model. Finally, by using MICMAC analysis, the type of components was determined according to the impact and effectiveness on other components. The results showed that the effective components of not benefiting from a good governance model to achieve sustainable development, the dominance of the centralized rural planning system and the centralized and ineffective monitoring and evaluation system, and the direct intervention of the government and the failure to accept the role of supervisor and facilitator, with the power of influence 17, 16 and 16 are placed in the sixth level. Due to their high impact, these components act as the infrastructure and platform of the model, and in order to reform the policy structure of rural development in Iran, these factors should be emphasized. The inability of rural development policies to promote added value and the expected productivity in the agricultural sector, the lack of attention to the index of environmental capacities and ecological footprint in rural development policies, and the lack of capacity building and environmental empowerment (conserving water and soil resources, promoting sustainable agriculture).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rural planning
  • Unbalanced and unequal development
  • Self-centeredness
  • Influence and effectiveness
  • Iran
آذر، علی (1401). معرفی سلسله‌مراتب، قوّت و ضعف طرح‌های شهری در ایران، برنامه وبینار علمی. گروه هنر. معماری و شهرسازی. آذربایجان شرقی.
افشاری‌پور، علی؛ حمید برقی؛ یوسف قنبری (1399). شناسایی چالش‌های سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در نواحی روستایی ایران با استفاده از روش تحلیل مضمون، مجلۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی مؤسسۀ جغرافیا.
اکبری، زهرا؛ محمد باسط قریشی میناباد (1399). اولویت‌بندی استقرار صنایع تبدیلی کشاورزی در استان گیلان با روش Topsis، فصلنامۀ مطالعات نواحی ساحلی دانشگاه گیلان. دوره 1. شماره1 پیاپی. صفحات 78-71.
امانی، معصومه؛ فرهاد عزیزپور؛ اصغر طهماسبی؛ حسن افراخته؛ حسن دارابی (1399). تحلیلی بر سیاست‌های توسعۀ روستایی در برنامۀ پنج‌سالۀ ششم توسعۀ اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی ایران، مجلۀ پژوهش‌های روستایی دانشگاه تهران. دوره 11. شماره 1. صفحات 35-24.
ایمانی، بهرام؛ میرمحمد رحیمی‌نژاد (1398). ابعاد عدالت فضایی مؤثر بر کیفیت زندگی در روستاهای شهرستان اردبیل، تحقیقات جغرافیایی. دوره 34. شماره 3. صفحات 388-377.
بدری، سیدعلی؛ محمدرضا رضوانی؛ پروین خدادادی (1398). طراحی الگوی چالش‌های تدوین سیاست‌گذاری فضایی مناطق روستایی کشور، مجلس و راهبرد، سال 26. شماره 99. صفحات 34-5 .
بور، مارک (1397). حکمرانی مقدمه‌ای بسیار کوتاه، مترجمان: عرفان مصلح و زهره کریمیان. نشر کرگدن. چاپ اول.
بوزرجمهری، خدیجه؛ فاطمه اسلام‌فرد (1397). بررسی موانع و مشکلات توسعۀ صنایع بومی روستایی، قالی و گبه در شهرستان زرین‌دشت، مجلۀ پژوهش‌های روستایی. دانشگاه تهران. دوره 8. شماره 2. صفحات 207-194.
تقی‌زاد فانید، ابوالقاسم؛ جلوه جلیلی (1400). بررسی میزان بومی‌سازی سیاست‌گذاری‌های توسعۀ روستایی با تأکید بر برنامۀ اول تا ششم ایران، مجلۀ جغرافیا و روابط انسانی. دانشگاه رازی. دوره 4. شماره 1. صفحات 182-20.
توحید فام، محمد (1397). حکمرانی خوب و نظام تأمین اجتماعی، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. چاپ اول.
حاتمی‌نژاد، حسین؛ ابراهیم عمو (1398). آسیب‌شناسی و ارزیابی طرح‌های آمایش سرزمین در کشور ایران، مجلۀ برنامه‌ریزی منطقه‌ای دانشگاه آزاد مرودشت. دوره 34. شماره 9. صفحات 6735-2251.
حیدری‌ساربان، وکیل (1398). سرمایۀ اجتماعی به‌مثابه توسعۀ روستایی، انتشارات دانشگاه محقق اردبیلی. چاپ اول. سرمایۀ اجتماعی به‌مثابه توسعۀ روستایی.
خالقی، عقیل (1398). آسیب‌شناسی برنامه‌ریزی توسعه با تأکید بر برنامه‌ریزی توسعۀ روستایی در ایران، مجلۀ جغرافیا و روابط انسانی. دانشگاه رازی. دورۀ 2. شماره 3. صفحات 261-221.
خالقی، عقیل؛ رباب نقی‌زاده (1400). تحلیل نگرش جامعۀ روستایی به برنامه‌های توسعه در قلمرو جغرافیای فضایی، مطالعۀ موردی: بخش مرکزی شهرستان ورزقان، مجلۀ جغرافیا و توسعۀ دانشگاه سیستان و بلوچستان. دوره 19. شماره 64. صفحات 290-265.
 داداش‌پور،‌ هاشم؛ مهدی علی‌دادی (1398). برنامه‌ریزی توسعۀ یکپارچۀ محلی چارچوب نظری و عملیاتی برای ایران، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. چاپ اول.
ذوالفقاری، امیرعلی؛ سید اسکندر صیدایی (1401). آسیب‌شناسی ساختاری طرح ‌هادی به‌منزلۀ فراگیرترین طرح توسعۀ روستایی در ایران، نمونه: استان کرمانشاه، مجلۀ جغرافیا و برنامه‌ریزی. دانشگاه تبریز. دوره 33.شماره1. صفحات 88-63.
رستمی‌فادی، علی‌بخش؛ نصرت بخشنده؛ مصطفی رحمانی (1398). آسیب‌شناسی تحقق‌پذیری طرح‌های ملی و منطقه‌ای در مناطق شمالی ایران و ارائۀ سیاست بهبود، مجلۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی. دانشگاه آزاد. واحد گرمسار. دوره12. شماره 1. صفحات 230-213.
رکن‌الدین‌افتخاری، عبدالرضا؛ نشاط امیدوار؛ حسین زنجانیان (1399). تحلیل شبکه‌ای روابط بین سازمانی در مدیریت طرح ‌هادی روستایی، مطالعۀ موردی: روستای اسلام‌رود در شهرستان طرقبه-شاندیز. مجلۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا. دانشگاه تربیت مدرس. دورۀ 24. شماره 3. صفحات 137-105.
رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ وکیل حیدری‌ساربان (1396). توانمندسازی روستایی (اصول بنیادین، رهیافت‌ها، نظریه‌ها و تجارب)، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ طاهره صادقلو (1398). تاب‌آوری اجتماعات محلی در برابر مخاطرات محیطی، انتشارات دانشگاه تربیت مدرس. چاپ دوم.
زحمت‌کش، ابراهیم؛ عیسی ابراهیم‌زاده؛ نادر زالی (1398). آسیب‌شناسی نظام برنامه‌ریزی منطقه‌ای در استان‌های ساحلی شمال کشور، مجلۀ نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی. دانشگاه آزاد گرمسار. دوره 12. شماره2. صفحات 16-1.
سعیدی، عباس (1399). برنامه‌ریزی کالبدی- فضایی در راستای توسعۀ پایدار منظومه‌های روستایی- شهری، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی. معاونت عمران روستایی. دفتر برنامه‌ریزی و هماهنگی طرح‌ها.
شفیعی ثابت، ناصر؛ نگین میر واحدی (1398). الگوی برنامه‌ریزی توسعۀ روستایی با تأکید بر پارادایم‌های نوین، مجلۀ توسعۀ پایدار محیط جغرافیایی. شهید بهشتی. دوره 1. شماره2. صفحات 67-53.
شفیعی‌ثابت، ناصر؛ نگین میر واحدی (1398). سیاست‌ها و رویکردهای برنامه‌ریزی: چالش‌ها و فرصت‌های توانمندسازی ذی‌نفعان محلی و توسعۀ پایدار روستایی. روستاهای جنوب و جنوب شرق تهران، پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. دانشگاه تهران. دوره 8. شماره 4. صفحات 147-127.
کاستلز، مانوئل؛ پکا هیمانن (1400).  بازفهم توسعه در عصر اطلاعات، مترجمان، مجتبی قلی‌پور و سمیه ملک‌مکان، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
گاریه، آنجل (1399). پارادایم نوین توسعۀ روستایی- تجارب جهانی، مترجمان: موسی عنبری و حسن مؤمنی. اندیشۀ احسان. چاپ اول.
گودرزی، مجید؛ محمد علی فیروزی؛ کبری حسنی کوچکی (1399). مدل‌سازی معادلات ساختاری عوامل مؤثر بر تحقق دانایی‌محوری روستایی، روستای دهکده-شهرستان حمیدیه. مجلۀ پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. فردوسی مشهد. دوره 9. شماره 1. صفحات 16-1.
مؤمنی، فرشاد (1398). اقتصاد سیاسی توسعۀ روستایی: تعامل‌ها و درهم‌تنیدگی‌های توسعۀ ملی و روستایی، مجلۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا. دانشگاه تربیت مدرس. دوره 23. شماره 1. صفحات 15-1.
مختاری‌کرچگانی، علی؛ مرتضی توکلی؛ زهرا احمدی‌پور (1399). تحلیل معرفت‌شناسی طرح‌های آمایش سرزمین ایران، مجلۀ برنامه‌ریزی و آمایش فضا. دانشگاه تربیت مدرس. دوره 24. شماره 3. صفحات  63-27.
مرزبان، سروش؛  داریوش حیاتی (1400). مروری بر رهیافت توسعۀ روستایی نودرون‌زا و بهره‌گیری از آن در برنامه‌های توسعۀ روستایی ایران، مجلۀ توسعۀ محلی (روستایی- شهری). دانشگاه تهران. دوره 13. شماره 2. صفحات 559- 533.
مک‌لئود، تاس.اچ (1400). برنامه‌ریزی در ایران، براساس تجارب گروه مشاورۀ دانشگاه ‌هاروارد در ایران در تهیۀ برنامۀ عمرانی سوم. مترجم: علی اعظم محمد بیگی. نشر نی. چاپ اول.
ملک‌پور هشجین، سهیلا؛ نصراله مولایی؛ تیمور آمار؛ محمدباسط قریشی (1400). تحلیل تطبیقی پیامدهای سیاست‌گذاری‌های کالبدی برنامۀ پنجم توسعه، روستاهای جلگه‌ای و کوهستانی غرب گیلان، طرح ‌هادی روستایی. مهندسی جغرافیای سرزمین. دانشگاه آزاد. واحد رشت. دوره 5. شماره 9. صفحات 124-105.
ورمزیاری، حجت؛  محسن بابایی (1400). بررسی عملکرد دولت، حوزۀ توسعۀ روستایی و عشایری، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی. معاونت مطالعات زیربنایی (گروه کشاورزی و توسعۀ روستایی).
 
References
Azadi, H., Ghazali, S., Ghorbani, M., Tan, R., & Witlox, F (2022). Contribution of Small‐Scale Farmers to Global Food Security: A Meta‐Analysis. Journal of the Science of Food and Agriculture.
Dezhman, A., & Daneshfard, K. Keshishyan Siraki, G (2021). Investigating the Obstacles to the Implementation of Iran's Rural Development Policies. International Journal of Political Science, 11(2), 1-22.‏
Diogo, V., Helfenstein, J., Mohr, F., Varghese, V., Debonne, N., Levers, C., ... & Bürgi, M (2022). Developing context-specific frameworks for integrated sustainability assessment of agricultural intensity change: An application for Europe. Environmental Science & Policy, 137, 128-142.
Fayet, C. M., Reilly, K. H., Van Ham, C., & Verburg, P. H (2022). What is the future of abandoned agricultural lands? A systematic review of alternative trajectories in Europe. Land Use Policy, 112, 105833.‏
Gupta, J., Liverman, D., Bai, X., Gordon, C., Hurlbert, M., Inoue, C. Y. A., & Ciobanu, D (2021). Reconciling safe planetary targets and planetary justice: Why should social scientists engage with planetary targets?. Earth System Governance, 10, 100122.‏
Helfenstein, J., Diogo, V., Bürgi, M., Verburg, P. H., Schüpbach, B., Szerencsits, E., ... & Herzog, F (2022). An approach for comparing agricultural development to societal visions. Agronomy for sustainable development, 42(1), 1-17.‏
Kusio, T., Kudełko, J., Borges, A., Delic, A., & Stroila, I (2022). Are there any differences in rural development challenges within European countries? Social and economic contexts from EU rural leaders. International Food and Agribusiness Management Review, 1-20.‏
Leadley, P., Gonzalez, A., Obura, D., Krug, C. B., Londoño-Murcia, M. C., Millette, K. L. & Xu, J (2022). Achieving global biodiversity goals by 2050 requires urgent and integrated actions. One earth, 5(6), 597-603.‏
 Li, J., & Gong, Y (2022). Spatial location differentiation and development decision optimization of characteristic villages and towns in China. Geography and Sustainability, 3(1), 21-31. 
Li, M., Verburg, P. H., & van Vliet, J (2022). Global trends and local variations in land take per person. Landscape and Urban Planning, 218, 104308.‏
Meyfroidt, P., de Bremond, A., Ryan, C. M., Archer, E., Aspinall, R., Chhabra, A., ... & Zu Ermgassen, E. K (2022). Ten facts about land systems for sustainability. Proceedings of the National Academy of Sciences, 119(7), e2109217118.
Raja, S. S., Raju, V., Husnain, M., Sarfraz, S., Malik, F., & Raja, S. S (2022). Framework for Sustainable Rural Development through Entrepreneurial Initiatives in Emerging Economies. Sustainability, 14(19), 11972.‏
Rammelt, C. F., Gupta, J., Liverman, D., Scholtens, J., Ciobanu, D., Abrams, J. F., ... & Zimm, C (2022). Impacts of Meeting Minimum Access on Critical Earth Systems amidst the Great Inequality.‏
Sisto, R., Fernández-Portillo, L. A., Yazdani, M., Estepa-Mohedano, L., & Torkayesh, A. E (2022). Strategic planning of rural areas: Integrating participatory backcasting and multiple criteria decision analysis tools. Socio-Economic Planning Sciences, 101248.‏
Shi, J., & Yang, X (2022). Sustainable development levels and influence factors in rural China based on rural revitalization strategy. Sustainability, 14(14), 8908.‏
Wu, W., Li, Y., & Liu, Y (2022). What constrains impoverished rural regions: A case study of Henan Province in central China. Habitat International, 119, 102477.‏