سنجش اثر پراکنده‌‌‌‌رویی شهری در شهرهای کوچک و میانی بر پهنه‌‌‌‌های روستایی و کشاورزی (نمونۀ موردی: خراسان شمالی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

با وجود ارائه تعاریف متعدد از پراکنده‌رویی، بسیاری رشد شهری با خصوصیاتی چون تراکم پایین، پراکنده، وابسته به اتومبیل و دارای پیامدهای زیست محیطی و اجتماعی را پراکنده‌رویی یا اسپرال معرفی می‌ کنند. پراکنده‌رویی شهری در مناطقی که اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و دامداری دارند، تاثیرات اقتصادی واضحی در پی دارد. این روند در استان خراسان شمالی، الگوی کاربری اراضی کشاورزی یکپارچه و سنتی را تغییر داده است. این استان در شمال شرق ایران قرار دارد و یک استان نسبتا روستایی محسوب می‌شود. به همین منظور، در این بررسی سعی شده‌است با استفاده از روش توصیفی و تحلیلی، این مقوله مورد بحث قرارگیرد. داده‌های مورد نیاز از تصاویر ماهواره‌ای سالهای 1352، 1372 و 1392 و طرح‌های جامع به دست آمده‌است. این داده‌ها با توجه به هفت شاخص مرسوم در تحقیقات پراکنده‌رویی(انواع گسترش، تراکم، انبوهی در کل و در تراکم‌های کم، سطوح غیر قابل نفوذ، تغییرات تراکم و تغییرات جمعیت)، مورد بررسی قرارگرفته و برای آن که تحلیلها نتایج ملموس تری به‌دست‌دهد، در نهایت شاخصهای مورد اشاره با یکدیگر ترکیب‌شده و تحلیل-های اصلی با این شاخص ترکیبی، تجزیه و تحلیل شدند. نتایج نشان داد که نه تنها میزان پراکنده‌رویی شهری در این استان(از کمتر از 311/6- تا بیشتر از 974/4+) در سطح قابل توجهی قرار دارد، بلکه تاثیرات اقتصادی این روند عمدتا درآمد و اشتغال ساکنین مناطق روستایی را به شدت تحت تاثیر قرار‌داده و در واقع، پیامدهای منفی این روند بیش از آن که به شکل هزینه‌های حمل و نقل و زیرساخت‌های شهری متوجه شهرنشینان باشد، بر دوش روستائیان سنگینی می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Measuring the Level of Urban Sprawl in Small and Medium-Sized Cities on Rural and Agricultural Areas (Case Study: North Khorasan)

نویسندگان [English]

  • Rostam Saberifa 1
  • esmaeil aliakbari 2
  • Moslen Noori 3
3 Ph.D. student of Payame Noor University
چکیده [English]

Urban sprawl, in particular in small and medium-sized urban areas with economies based on agriculture and livestock, has clear economic impacts. This trend in North Khorasan province has significantly changed the integrated and traditional agricultural land use pattern. This province is located in northeastern Iran, and it is a relatively rural province. The main benefit of such an approach is helping rural stakeholders to assess urbanization patterns at the scale of the prospect and determine their real consequences. For this purpose, this study attempts to discuss this issue using the descriptive and analytical method. The required data from satellite images of 1972, 1992, and 2012 and comprehensive designs were obtained. The collected data, are examined according to the seven common indicators in sprawl research (all aevelopment, low intensity development, all development clumpy, low intensity development, impervious per capita clumpy, density change, and population change) and in order to give more tangible results, the indicators are combined together and the main analyses were analyzed with this combined index.The results show that not only the urban sprawl rate in this province is at a significant level (from less than -6/311 to more than +4/974), but the economic effects of this trend have also greatly affected the income and employment of residents in rural areas and in fact, the negative consequences of this trend are heavy on the villagers, rather than being imposed on the city population in the form of transportation costs and urban infrastructure.

کلیدواژه‌ها [English]

  • economic effects
  • Combined Index
  • Land Consumption
  • North Khorasan
بهرام‌سلطانی،کامبیز (1387). مجموعه مباحث شهرسازی، محیط زیست،تهران.مرکز تحقیقات مسکن و شهرسازی.##
پوراحمد، احمد؛ مهدی حسام؛ حدیثه آشور؛ محمدپور؛ صابری (1389). تحلیلی بر گسترش کالبدی- فضایی شهر گرگان با استفاده از مدل‌‌‌‌های آنتروچی شانون و هلدرن. پژوهش و برنامه‌‌‌‌ریزی شهری. شمارۀ 3. صفحات 18-1.
زیاری، کرامت‌‌اله؛ حسن پارسی‌‌پور؛ نسرین علی‌‌آبادی (1391). بافت میانی شهرها ظرفیتی برای حرکت به سمت الگوی شهر فشرده- مورد: شهر بجنورد. جغرافیا و توسعه ناحیه‌‌‌ای، شمارۀ 19. صفحات 236- 215.
https://jgrd.um.ac.ir/article29224.html10.22067/geography.v0i0.23255##
حاتمی‌‌‌‌نژاد، حسین؛ اکبر لرستانی؛ سجاد احمدی؛ مریم محمدی (1396). تحلیل الگوی گسترش فیزیکی شهر خرم‌‌‌‌آباد با استفاده از مدل‌‌‌‌های آنتروپی شانون و هلدرن و تعیین جهات بهینۀ گسترش آن با استفاده از مدل AHP،پژوهش‌‌‌‌‌های جغرافیای انسانی. شمارۀ 3. صفحات 537-519.
خلیلی‌‌‌‌نیا، احمد (1396). تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی استان خراسان شمالی بعد از تقسیم. گزارش وضعیت اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی استان خراسان شمالی، جهاد کشاورزی. ##
صابری‌‌‌‌فر، رستم (1390). تأثیرات زیستی- بیولوژیکی جدایی و تفکیک فضاهای باز شهری (نمونۀ موردی: شهر مشهد). پژوهش‌‌‌‌‌های بوم‌‌‌‌شناسی شهری، شمارۀ 4. صفحات 66-57.   
ضمیری، محمدرضا؛ مهین نسترن؛ حمیده محمدزاده تیتکانلو (1392). تحلیلی بر شکل و روند توسعۀ فضایی و کالبدی شهر بجنورد در دهۀ 1380 (با استفاده از آنتروپی شانون، ضریب موران و ضریب‌گری)، فصلنامۀ آمایش محیط. شمارۀ 23. صفحات 180-167.
ضمیری، محمدرضا؛ مهسا ضمیری؛ مهین نسترن (1394). روش‌‌‌‌های کمّی در تحلیل توسعۀ فضایی مسکن شهری بجنورد (1394-1384)، مطالعات شهری. شمارۀ 17. صفحات 76-67.
عزیزی، محمدمهدی؛ سیما یارمحمدی (1393). تأثیر تقسیمات کشوری جدید بر پراکنده‌‌رویی شهری (مطالعۀ موردی: شهر بجنورد). معماری و شهرسازی، شمارۀ 58. صفحات 116-103.
مهندسین‌مشاور فخر توسعه(1388). طرح امکان‌سنجی بلندمرتبه‌سازی در شهر بجنورد، تهران. وزارت راه و شهرسازی.
Arribas-Bel D. Nijkamp P. and Scholten H (2011). Multidimensional urban sprawl in Europe: A self-organizing map approach, Comput. Environment Urban Systems, No.35, PP. 263-275.
Barry K. and Brian, L (2013). Measuring Sprawl across the Urban Rural Continuum Using an Amalgamated Sprawl Index, Sustainability, No. 5, PP: 1806-1828.
Benfield F.K. Terris J.Vorsanger P & Glendening, N (2018). Solving Sprawl: Models of Smart Growth in Communities across America. Island Press, Washington, DC, USA. ##
Buchanan N. Barnett R. Kingham S. and Johnston, D. )2006(. The effect of urban growth on commuting patterns in Christchurch, New Zealand, Transparent Geography, No. 14. PP.342-354.
Carbonell A. and Yaro, R. D (2005). American spatial development and the new megalopolis, Land Lines, No. 17, PP: 1-4.##
Dramstad, W & Fjellstad, W (2011). Landscapes: Bridging the gaps between science, Policy and people,Landscape Urban Planning, No.100,PP:330-332.
Fang J. Shenghe L. Hong, Y. and Qing, Z (2007). Measuring urban sprawl in Beijing with geo-spatial indices,Journal Geography Science,No.7,PP:470-472.
Ford, P(2000). Building Road Maps for Reporters; Civic Catalyst Newsletter (spring) Pew Center for Civic Journalism, Available online:
Gobster, P.H. and Haight, G. (2017). From Landscapes to Lots: Understanding and Managing Midwestern Landscape Change, Technics, NC-245; U.S. Department of Agriculture, Forest Service, North Central Research Station: St. Paul, MN, USA.
Gordon P., and Richardson H.W (1997). Are compact cities a desirable planning goal? Journal Planning, 63: 95-106.
Hasse, J.E. and Lathrop, R.G (2003). Land resource impact indicators or urban sprawl, Applied Geography, No. 23, PP.159-175.
Hogan, D.J, and Ojima, R (2018). Urban Sprawl: A Challenge for Sustainablity, In The New Global Frontier: Urbanization, Poverty and Environment in the 21st Century; Martine, G., McGranahan, G., Montomery,M,Fernandez-Castilla,R.,Eds.;Earthscan, London. ##
Irwin, E.G (2017). Using GIS to Model Patterns of Rural-Urban Land Use Change, In Proceedings of the Ohio Geospatial Technology Conference for Agriculture and Natural Resources, Columbus, OH, USA, 24-26 March 2017, Available online:
Kaplan, R. & Kaplan, S (2011). Anthropogenic/ anthropogenerous: Creating environments that help people create better environments, Landscape Urban Planning, No. 100, PP.350-352.
Lichtenberg E. and Ding, C (2011). Assessing farmland protection policy in China, Land Use, No. 25, PP: 59-68.
McGarigal N. and Cushman, E (2002). Spatial Pattern Analysis Program for Categorical Maps, version 3; University of Massachusetts: Amherst, MA, USA, 2002. Available online:
 
Meefe G.K., and Carroll C.R (1994). Principles of Conservation Biology; Sinauer Associates, Sunderland, MA, USA. ##
McGrew, J. C. and Monroe, C. B (2000). An Introduction to Statistical Problem Solving in Geography, 2nd ed, McGraw- Hill Higher Education, Boston. ##
Poelmans L and Van Rompaey, A. (2011). Detecting and modeling spatial patterns of urban sprawl in highly garmented areas: A case study in the Flanders-Brussels region, Landscape Urban Planning, No. 93, PP.10-19. ##
Seabrook L. Mcalpine C. and Bowen M. (2011). Restore, repair or reinvent: Options for sustainable landscapes in a changing climate, Landscape Urban Planning, No.100,PP.407-410.
Steiner, F (2011). Landscape ecological urbanism: Origins and trajectories, Landscape Urban Plann, No. 100, PP: 333-337.
Torrens, M. and Alberti M (2016). Measuring Sprawl; CASA Working Paper 27 Centre for Advanced Spatial Analysis; University College London: London, UK, 2016. Available online: http://www.casa.ucl.ac.uk/publications/workingPaperDetail.asp?ID=27/ (accessed on 18 July 2018). ##
Turner, B.L. Clark, W.C. Kates, R.W. Richards, J.F. Mathews J. and Meyer, T (2018). The earth as transformed by human action, In Global and Regional Changes in the Biosphere over the Past 300Years,Cambridge University Press,Cambridge, UK. ##