شناسایی عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهری مطالعۀ موردی: شهر اهواز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

2 استادیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران

3 دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه تهران

10.22111/gdij.2021.5851

چکیده

شناسایی مکانیسم‌های مؤثر و محرک­های گسترش شهری گامی مهم در جهت درک بهتر الگوی فضایی، فرآیند و پیامدهای گسترش شهری است که برای برنامه‌ریزی و سیاست‌های رشد شهری و توسعه پایدار شهری ضروری است. هدف پژوهش، شناسایی عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهر اهواز است. این تحقیق ازنظر ماهیت توصیفی- تحلیلی و ازنظر هدف، کاربردی است. روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای- اسنادی و پیمایشی است. از تکنیک دلفی فازی طی دو مرحله جهت دستیابی به توافق گروهی بین خبرگان (20 نفر) استفاده شد. براساس نتایج تحقیق، عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهری اهواز شامل عوامل فقدان مدیریت یکپارچه شهری، سیاست‌های دولت در بخش مسکن، طرح‌های توسعه شهری، رشد طبیعی جمعیت، مهاجرت، قوانین ساخت‌وساز، تغییر سبک زندگی، ادغام روستاهای پیرامونی، فرسودگی و زوال بافت‌های مرکزی، محیط طبیعی شهر، وفور زمین، تفاوت قیمت زمین، مالکیت شخصی خودرو، دسترسی به جاده‌ها، هزینه ارزان سوخت، حمل‌ونقل عمومی، احتکار زمین، ترجیحات شخصی افراد، مقررات منطقه بندی، برنامه‌ریزی و مدیریت ناکارآمد، توجیه اقتصادی سکونت در حاشیه شهر، افزایش فقر، صنایع فولاد، دانشگاه‌ها و مراکز آموزش عالی، وجود اراضی نظامی درون شهر، تضاد منافع بخش دولتی و شهرداری، مسئله مالکیت اراضی درون شهر، بورس‌بازی زمین، خط راه‌آهن، رودخانه کارون، طرح‌های شهرک‌سازی و منازل سازمانی، گرانی و کمبود مسکن برای اقشار کم‌درآمد، فساد مدیریتی، اسکان‌های غیررسمی، مالیات، درآمدزایی شهرداری، تفکیک کاربری‌ها، ابهام در قوانین و مقررات، تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی، قومیت‌ها، تأسیسات نفتی، آب‌های زیرزمینی، آب‌وهوا، تضاد منافع شهرداری و بخش خصوصی و پل‌ها می‌باشند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identifying and analyzing the factors affecting on urban sprawl (Case Study: Ahvaz City)

نویسندگان [English]

  • ahmad poorahmad 1
  • keramatollah ziari 1
  • saeed zanganeh shahraki 2
  • Mahmood Arvin 3
چکیده [English]

Identifying effective mechanisms and urban expansion forces is an important step for better understanding of the spatial pattern, process and consequences of urban expansion   that it is essential for planning and urban growth policies and sustainable urban development. The purpose of the research is to identify and analyze the factors affecting on sprawl of the city of Ahvaz. This research is descriptive-analytic and in terms of objective, applied analytic. The method of data collection is library-documentary and survey. Fuzzy Delphi technique was used in two stages for reaching a group consensus among experts (20 expert). Based on the results of the research, the factors affecting the urban sprawl of Ahvaz include are Lack of integrated urban management, Government policies in the housing sector, urban development plans, natural population growth, migration, construction laws, lifestyle changes, integration of peripheral villages, decline and deterioration central textures, natural environment of the city, the abundance of land, the price difference of land, personal ownership of the car, access to roads, cheap fuel, public transportation, Land speculation, personal preferences of individuals, zoning regulations, inefficient planning and management, economic justification of urban residences, increasing poverty, Steel industry, universities and higher education institutions, the existence of military lands within the city, the conflict between the interests of the public sector and the municipality, the issue of land ownership in the city, land exchange, railways, Karoon River, settlements and institutional homes, Expensive and shortages of housing for low-income groups administrative corruption, informal settlements, taxes, municipal income, Separation of uses, ambiguity in laws and regulations, change in the use of agricultural land, ethnicity, oil facilities, underground water , climate, conflict between the interests of the municipality and the private sector and the bridges.

کلیدواژه‌ها [English]

  • City Growth
  • Urban Sprawl
  • Ahvaz city
  • Experts' Viewpoint
  • Delphi Fuzzy
افقی‌زاده، محمد؛ عبدالنبی شریفی؛ خلف عنافجه (۱۳۹۴). تحلیل عوامل مؤثر بر گسترش فضایی کلان‌شهر اهواز، دومین کنفرانس علمی پژوهشی افق‌های نوین در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی ایران، تهران. انجمن توسعه و ترویج علوم و فنون بنیادین.
ایراندوست، کیومرث؛ کیومرث حبیبی؛ محمد خندان (1397) عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهری در شهرهای ایران، نمونۀ موردی: شهر رشت، مجلۀ آمایش جغرافیایی فضا. سال هشتم. شمارۀ 28. صفحات 82-68.
آروین، محمود (1394). بررسی پراکنده‌رویی شهری با تأکید بر توسعۀ درون‌زا (نمونۀ موردی: شهر اهواز)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری. دانشگاه تهران. استاد راهنما: دکتر احمد پوراحمد.
بحرینی، حسین (1392). فرایند طراحی شهری، انتشارات دانشگاه تهران. تهران. چاپ هشتم.
جعفری، نیلوفر؛ غلامعلی منتظر (1387). استفاده از روش دلفی‌فازی برای تعیین سیاست‌های مالیاتی کشور، فصلنامۀ پژوهش‌های اقتصادی. شمارۀ اول. صفحات 114-91.
آروین، محمود؛ احمد پوراحمد؛ زنگنه شهرکی (1395) سنجش الگوی پراکنده‌رویی و شناسایی حوزه‌های عمل توسعۀ درونی شهر (نمونۀ موردی: شهر اهواز)، مطالعات محیطی هفت حصار، پاییز 1395. دورۀ 5. شمارۀ 17. صفحات 62- 45.
 
حسینی، هادی؛ معصومه حسینی (1396). پراکنده‌رویی در شهرها عوامل، پیامدها و راهکارها، انتشارات نگارستان اندیشه. چاپ اول. تهران.##
حسینی، هادی؛ معصومه حسینی (1394). تحلیل عوامل مؤثر بر ایجاد­پراکنده‌رویی در مناطق شهری ایران، فصلنامه برنامه­ریزی آمایش فضا. دوره 29. شماره 4.صفحات65-33.
روستایی، شهریور؛ اسماعیل علی‌اکبری؛ رباب حسین‌زاده (1395) بررسی عوامل کلیدی تأثیرگذار بر رشد شهرهای بزرگ (مورد مطالعه: شهر ارومیه)، نشریۀ پژوهش و برنامه‌ریزی شهری.سال هفتم. شمارۀ 26. صفحات 74-53.
زنگنه‌شهرکی، سعید؛ آنیتا مجیدی‌هروی؛ آزاده  کاویانی (1391). تبیینی جامع بر علل و عوامل مؤثر بر پراکنش افقی شهرها، مطالعۀ موردی، شهر یزد. نشریۀ تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال 25. صفحات 193-173.
https://jgs.khu.ac.ir/article-1-657-fa.html&sw= %D8%B2%D9%86%DA%AF%D9%86%D9%87##
شریعتی، سارا (1395). تحلیل و ارزیابی عوامل پراکنده‌رویی شهری در شهر سنندج (استان کردستان)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد شهرسازی. دانشگاه کردستان. استاد راهنما: کیومرث حبیبی.
شهرداری شهر اهواز (1391). آمارنامۀ کلان‌شهر اهواز، انتشارات روابط عمومی و امور بین‌الملل شهرداری اهواز.
طرح راهبردی توسعه و عمران شهر اهواز (1389) شناخت عمومی شهر و حوزۀ نفوذ، نهادهای مؤثر در طرح و جهت‌گیری چشم‌انداز.
فرخ سرشت (1393) راهبردهای دستیابی به فرم پایدار در کلان‌شهر اهواز، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز. استاد راهنما:دکترمحمدعلی فیروزی،مصطفی محمدی‌‌ده‌چشمه.
محمدی ده‌چشمه، مصطفی؛ مسعود محمدی ده‌چشمه (1391). تحلیلی جغرافیایی بر نتایج اکولوژیکی ناشی از مهاجرت در شهر اهواز، فصلنامۀ جمعیت. شمارۀ 79. صفحات 82-69.
معروف‌نژاد، عباس (1390). تأثیر کاربری‌های شهری در ایجاد جزایر حرارتی «مطالعۀ موردی: شهر اهواز»، فصلنامۀ جغرافیایی آمایش محیط. سال چهارم. شمارۀ 14. صفحات 90-65.
موحد، علی؛ حسین کرملاچعب؛ عباس محمدی (1393). تأثیر جنگ تحمیلی بر شکل‌گیری و گسترش مناطق حاشیه‌نشین، مطالعۀ موردی: منطقۀ ملاشیه اهواز، فصلنامۀ آمایش محیط. شمارۀ 24. صفحات 26-1.
موحد، علی؛ ایوب تقی‌زاده (1388). بررسی جهت های توسعه مناطق حاشیه‌نشین شهر اهواز با استفادهGis  و RS، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. شماره 70. صفحات 28- 15.
نظرپور، امین (1395). تحلیل بازساخت پهنه‌های پژمردۀ شهری مطالعۀ موردی: بافت‌های فرسودۀ بخش مرکزی کلان‌شهر اهواز، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری. دانشگاه خوارزمی، استاد راهنما: علی موحد.
شریفی، عبدالنبی (1385). عدالت اجتماعی و شهر: تحلیلی بر نابرابری‌های منطقه‌ای شهر اهواز، پایان‌نامه دکتری به‌راهنمایی دکتر قرخلو،دانشکده جغرافیا. دانشگاه تهران.
مرکز آمار ایران، 1335 تا 1395، سرشماری‌های نفوس و مسکن.
Anas, A., & Rhee, H. J. (2006). Curbing excess sprawl with congestion tolls and urban boundaries. Regional Science and Urban Economics, 36(4), 510-541.
Arribas-Bel, D., Nijkamp, P., & Scholten, H. (2011). Multidimensional urban sprawl in Europe: A self-organizing map approach. Computers, environment and urban systems, 35(4), 263-275.
Bagheri, B., & Tousi, S. N. (2018). An explanation of urban sprawl phenomenon in Shiraz Metropolitan Area (SMA). Cities, 73, 71-90.
Banai, R., & DePriest, T. (2010). Urban Sprawl: Definitions, data, methods of measurement, and environmental consequences. Education, 2010.
Bhatta, B. (2010). Analysis of urban growth and sprawl from remote sensing data. Springer Science & Business Media.
Bhatta, B. (2012). Urban growth analysis and remote sensing: a case study of Kolkata, India 1980–2010. Springer Science & Business Media.
https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=OOQ-E7JfzGQC&oi=fnd&pg=PP3&dq=27.% 09Bhatta,+B.+(2012).+Urban+growth+analysis+and+remote+sensing:+a+case+study+of+Kolkata,+India+1980%E2%80%932010.+Springer+Science##
Bin Ibrahim, A. L., & Sarvestani, M. S. (2009, May). Urban sprawl pattern recognition using remote sensing and GIS-Case study Shiraz city, Iran. In 2009 Joint Urban Remote Sensing Event (PP.1-5). IEEE.
Bowyer, D. (2015). Measuring urban growth, urban form and accessibility as indicators of urban sprawl in Hamilton, New Zealand. Master Thesis in Geographical Information Science.
Cheng, C. H., & Lin, Y. (2002). Evaluating the best main battle tank using fuzzy decision theory with linguistic criteria evaluation. European journal of operational research, 142(1), 174-186.
Couch, C., & Karecha, J. (2006). Controlling urban sprawl: Some experiences from Liverpool. Cities, 23(5), 353-363
Emadodin, I. Taravat, A. & Rajaei, M. (2016). Effects of urban sprawl on local climate: A case study,north central Iran.Urban‌Climate,17,230-247.
Farid, K. (2011). Urban sprawl Vs urban renewal: What role for Town and Country planning instruments in ensuring sustainable cities? Case of Algeria. Procedia Engineering, 21, 760-766.
Farid, K. (2011). Urban sprawl Vs urban renewal: What role for Town and Country planning instruments in ensuring sustainable cities? Case of Algeria. Procedia Engineering, 21, 760-766.
Galster, G., Hanson, R., Ratcliffe, M. R., Wolman, H.,Coleman, S., & Freihage, J. (2001). Wrestling sprawl to the ground: defining and measuring an elusive concept. Housing policy debate, 12(4),681-717.
García-Palomares, J. C. (2010). Urban sprawl and travel to work: the case of the metropolitan area of Madrid. Journal of Transport Geography, 18(2), 197-213.
Goodall, B. (1972). The economics of urban areas. Urban and Regional Planning Series. Oxford: Pergamon Press
Häder, M., & Häder, S. (1995). Delphi und Kognitionspsychologie: Ein Zugang zur theoretischen Fundierung der Delphi-Methode. ZUMA Nachrichten, 19(37), 8-34.
Hamdy, O., Zhao, S., Salheen, M. A., & Eid, Y. Y. (2017). Analyses the Driving Forces for Urban Growth by Using IDRISI® Selva Models Abouelreesh-Aswan as a Case Study. International Journal of Engineering and Technology, 9(3), 226.
Hasson, F., Keeney, S., & McKenna, H. (2000). Research guidelines for the Delphi survey technique. Journal of advanced nursing, 32(4), 1008-1015.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1046/j.1365-2648.2000.t01-1-01567.x?casa_token=bZfcpa XQBdoAAAAA%3A0YGMIDET-GRFsHdl_ 3Hw5o9ZEy1oIzpfEq4Fo7rqgUgZp4U0aMTsSRpMeuebP9Vd1H8qm_ttnathTQ##
Hsu, Y. L., Lee, C. H., & Kreng, V. B. (2010). The application of Fuzzy Delphi Method and Fuzzy AHP in lubricant regenerative technology selection. Expert Systems with Applications, 37(1), 419-425.
Hsueh, S. L. (2013). A fuzzy logic enhanced environmental protection education model for policies decision support in green community development. The Scientific World Journal, 2013.
Jaeger, J. A., & Schwick, C. (2014). Improving the measurement of urban sprawl: Weighted Urban Proliferation (WUP) and its application to Switzerland. Ecological indicators, 38, 294-308.
Johnson, M. P. (2001). Environmental impacts of urban sprawl: a survey of the literature and proposed research agenda. Environment and planning A, 33(4), 717-735.
Karakayaci, Z. (2016). The Concept of  Urban Sprawl and PRAWL AND ITS CAUSES. Journal of International Social Research, 9(45).
Kardaras, D. K., Karakostas, B., & Mamakou, X. J. (2013). Content presentation personalisation and media adaptation in tourism web sites using Fuzzy Delphi Method and Fuzzy Cognitive Maps. Expert Systems with Applications, 40(6), 2331-2342.
Keeney, S., Hasson, F., & McKenna, H. P. (2001). A critical review of the Delphi technique as a research methodology for nursing. International journal of nursing studies, 38(2), 195-200.
Kumar, P., Rosenberger, J. M., & Iqbal, G. M. D. (2016). Mixed integer linear programming approaches for land use planning that limit urban sprawl. Computers & Industrial Engineering, 102, 33-43.
Lee, J. H. & Lim, S. (2018). The selection of compact city policy instruments and their effects on energy consumption and greenhouse gas emissions in the transportation sector: The case of South Korea. Sustainable Cities and Society,37, 116-124.
Li, G., Sun, S., & Fang, C. (2018). The varying driving forces of urban expansion in China: Insights from a spatial-temporal analysis. Landscape and Urban Planning, 174, 63-77.
Maier, G., Franz, G., & Schrock, P. (2006). Urban Sprawl. How Useful Is This Concept?
Masoumi, H. E., Hosseini, M., & Gouda, A. A. (2018). Drivers of urban sprawl in two large Middle-eastern countries: literature on Iran and Egypt. Human Geographies--Journal of Studies & Research in Human Geography, 12(1).
Murray, T. J., Pipino, L. L., & van Gigch, J. P. (1985). A pilot study of fuzzy set modification of Delphi. Human Systems Management, 5(1), 76-80.
Nengroo, Z. A., Bhat, M. S., & Kuchay, N. A. (2017). Measuring urban sprawl of Srinagar city, Jammu and Kashmir, India. Journal of Urban Management, 6(2), 45-55.
Osman, T., Divigalpitiya, P., & Arima, T. (2016). Driving factors of urban sprawl in Giza Governorate of Greater Cairo Metropolitan Region using AHP method. Land Use Policy, 58, 21-31.
Osman, T., Divigalpitiya, P., & Arima, T. (2016). Driving factors of urban sprawl in Giza governorate of the Greater Cairo Metropolitan Region using a logistic regression model. International Journal of Urban Sciences, 20(2), 206-225.
Overman, H. G., Puga, D., & Turner, M. A. (2001). Describing Urban Sprawl: Evidence from remote-sensing imagery. Retrieved Sep, 27, 2011.
Polyzos, S., Minetos, D., & Niavis, S. (2013). Driving factors and empirical analysis of urban sprawl in Greece. Theoretical and Empirical Researches in Urban Management, 8(1), 5-29.
Rosni, N. A., & Noor, N. M. (2016). A review of literature on urban sprawl: Assessment of factors and causes. Journal of Architecture, Planning and Construction Management, 6(1).
Salem, M., Tsurusaki, N., Divigalpitiya, P., & Osman, T. (2018, April). Driving Factors of Urban Expansion in Peri-Urban Areas of Greater Cairo Region. In Real Corp 2018-Expanding Cities–Diminishing Space. Are “Smart Cities” the solution or part of the problem of continuous urbanisation around the globe? Proceedings of 23rd International Conference on Urban Planning, Regional Development and Information (PP.191-196). Cprp-Compentence Center of Urban & Regional Planning.
Shirkhanloo, N. (2013). Analyzing the effects of urban sprawl on the physical environment in the case of Kyrenia (Doctoral dissertation, Eastern Mediterranean University (EMU)-Doğu Akdeniz Üniversitesi (DAÜ)).
Siedentop, S (2005). Urban Sprawl-verstehen, messen, steuern: Ansatzpunkte für ein empirisches Mess-und Evaluation skonzept der urbanen Siedlungsentwicklung. disP-The Planning Review, 41(160), 23-35.
Skulmoski, G. J., Hartman, F. T., & Krahn, J. (2007). The Delphi method for graduate research. Journal of Information Technology Education: Research, 6, 1-21.
Song, J., Rajamani, J., Jung, J., Handy, S., Paterson, R., Bhat, C., & Kockelman, K. (2002). Techniques for Mitigating Urban Sprawl: Goals, Characteristics, and Suitability Factors, Work, 4420, 1.
Thapa, R. B., & Murayama, Y. (2010). Drivers of urban growth in the Kathmandu valley, Nepal: Examining the efficacy of the analytic hierarchy process. Applied Geography, 30(1), 70-83.
Thapa, R. B., & Murayama, Y. (2011). Urban growth modeling of Kathmandu metropolitan region, Nepal. Computers, Environment and Urban Systems, 35(1), 25-34.
Vaz, E., & Nijkamp, P. (2015). Gravitational forces in the spatial impacts of urban sprawl: An investigation of the region of Veneto, Italy. Habitat International, 45, 99-105.
Wu, C. H., & Fang, W. C. (2011). Combining the Fuzzy Analytic Hierarchy Process and the fuzzy Delphi method for developing critical competences of electronic commerce professional managers. Quality & Quantity, 45(4), 751-768.
Zhang, T. (2000). Land market forces and government's role in sprawl: The case of China. Cities, 17(2), 123-135.
Zhou, W. Jiao, M. Yu, W. & Wang, J. (2017). Urban sprawl in a megaregion: A multiple spatial and temporal perspective. Ecological Indicators.