شناسایی و اولویت‌بندی راهبردهای توسعه در مناطق روستایی بر مبنای رویکرد برنامه‌ریزی استراتژیک، مورد مطالعه شهرستان اسدآباد، استان همدان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار توسعه روستایی، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

2 دانشجوی دکتری توسعۀ کشاورزی، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

3 دانشجوی دکتری توسعۀ کشاورزی، گروه مدیریت توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه یاسوج، یاسوج، ایران

4 دانش‌آموخته ارشد توسعۀ روستایی، گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بوعلی سینا همدان، ایران

چکیده

توسعه روستایی مستلزم توجه به شرایط و ساختار فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و امکانات و ظرفیت‌های مناطق روستایی است. تعیین راهبردهای توسعه در هر منطقه بدون توجه به این مسائل با شکست مواجهه خواهد گشت. لذا هدف کلی پژوهش حاضر، شناسایی و اولویت‌بندی راهبردهای توسعه در مناطق روستایی شهرستان اسدآباد بود. از این رو، این پژوهش در دو مرحله به روش کیفی-کمی و با استفاده از ابزار پروتکل- پرسشنامه انجام گرفت. جامعه آماری پژوهش 45 تَن از کارشناسان سازمان‌های دست‌اندرکار توسعه روستایی  و مطلعین روستایی شهرستان اسدآباد به منظور شناسایی راهبردها و 8 نفر از متخصصان توسعه روستایی جهت اولویت‌بندی این راهبردها بودند که به شکل هدفمند از نوع بارز در هر دو مرحله انتخاب شدند. در مرحله اول شناسایی نقاط قوت، ضعف، تهدیدها و فرصت‌های توسعه در مناطق روستایی به کمک الگوی SWOT مورد بررسی قرار گرفت. در مرحله دوم نیز با استفاده از الگویANP اولویت‌بندی راهبردهای توسعه روستایی تعیین شد. نتایج نشان داد که راهبرد "حمایت مالی دولت از کشاورزان جهت خرید تجهیزات نوین توسعه روستایی و کشاورزی با ارائه تسهیلات اعتباری با بهره کم و بازپرداخت طولانی مدت" در اولویت اول قرار گرفت. مهم‌ترین الویت‌های بعدی شامل "متنوع‌سازی درآمد روستائیان و جذب نیروهای جوان تحصیلکرده از طریق سرمایه‎‌گذاری بر بخش‌های دامداری، باغداری و صنعتی مانند صنعت اکوتوریسم، گردشگری و صنایع تبدیلی-تکمیلی کشاورزی" و "تشکیل اتحادیه یا تعاونی کشاورزان (شبکه کشاورزان) برای افزایش بهره‌وری تولیدات (کشاورزی و آبیاری) و افزایش قدرت چانه‌زنی و فروش محصولات کشاورزی و صنایع دستی" بود. با توجه به اینکه راهبردهای تنوع در اولویت‌های بالاتری قرار گرفتند پیشنهاد می‌شود حمایت از فعالیت های غیرکشاورزی مانند صنایع دستی روستایی، گردشگری و صنایع تبدیلی کشاورزی بیشتر گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Identification and Prioritization of Development Strategies in Rural Areas Based on Strategic Planning Approach: Case Study of Asadabad Town, Hamedan Province

نویسندگان [English]

  • yaser mohamadi 1
  • Saeid Hedayatinia 2
  • kobra hasanpoor 3
  • nasrin bayanati 4
2 Department of Agricultural Education and Extension, Faculty of Agriculture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
چکیده [English]

Rural development requires attention to the cultural, economic and social conditions as well amenities and capacities of rural areas. Implementing the development strategies in each region will fail without considering these issues. Therefore, the main purpose of this study was to identify and prioritize development strategies in rural areas of Asadabad. Therefore, this research was carried out through two stages using qualitative-quantitative method and a questionnaire-based protocol. The statistical population of this study was 45 rural development organizations’ experts and rural informants in Asadabad County to identify the strategies and 8 experts to prioritize these strategies, which were selected through purposeful (Typical Case) sampling method. First, strengths, weaknesses, threats and opportunities of development in rural areas were identfied using SWOT technique. Then, rural development strategies were prioritized based on Analytic network process (ANP) analysis. The results showed that the "government's financial support from farmers to buy new equipment for rural and agricultural development by providing low-interest credit facilities and long-term repayment" strategy was ranked as first priority. The second and third important rural development strategies were:"diversification of villagers' income and recruitment of educated young people through investing on agriculture, tourism and agricultural processing industries " and "Formation of farmers' union or cooperatives (farmers' network) to increase agricultural productivity and farmers’ bargaining power as well the sale of agricultural products and handicrafts". Given that diversification strategies have been placed in higher priority, it is suggested that investment on rural off-farm activities like handicrafts and tourism as well agricultural processing indestries be increased.

کلیدواژه‌ها [English]

  • rural development
  • Strategic Planning Approach
  • Diversification Strategy
  • Analytic Network Process
  • Asadabad County
احمدی، فاطمه؛ اشرف سجادی (1391). بررسی مؤلفه‌های بازدارندۀ توسعۀ پایدار روستایی از دیدگاه کارشناسان، پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی. جلد 5، شماره 3. صفحات 80-69.
ادیب‌حاج‌‌باقری، محسن؛ سرور پرویزی؛  مهوش صلصالی (1390).روش‌‌های تحقیق کیفی، انتشارات بشری. تهران. 290 صفحه.
اسدی محل‌چالی، مسعود؛ محمد‌تقی پیربابایی (1396). راهبردهای توسعۀ پایدار در مناطق روستایی با استفاده از تکنیک AHP مطالعۀ موردی: روستاهای واقع در آران و بیدگل، کاشان و نطنز، جغرافیا و توسعه. دورۀ 16. شمارۀ 50. صفحات 108-95.
اسمعیلی، فضل‌اله؛ الهه صفی‌جهانشاهی؛ مهدی خداداد (1397). برنامه‌ریزی راهبردی توسعۀ روستایی با رویکرد توسعۀ حمل‌و‌نقل محور با استفاده از تکنیک SWOT و ماتریس QSPM (موردپژوهی‌: دهستان اختیارآباد شهرستان کرمان)، جغرافیا و روابط انسانی. دورۀ 1. شمارۀ 2. صفحات 334-323.
پاپلی‌‌یزدی، محمد‌حسین؛محمدامیر ابراهیمی (1386). نظریه‌‌های توسعۀ روستایی، انتشارات سمت. تهران. صفحه 306.
پورانجنار، گل‌بهار؛ حبیب سالارزهی؛ علی‌اصغر تباوار (1395). شناسایی و رتبه‌بندی راهبردهای توسعۀ کارآفرینی گردشگری روستایی در استان گلستان با رویکرد تلفیقی فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی و روش سوات، روستا و توسعه. دورۀ 91. شمارۀ 2. صفحات‌ 129-107.
تقیلو، علی‌اکبر؛ احمد آفتاب؛ علی مجنونی‌توتاخانه (1397). تحلیل الزامات تحقق راهبردهای توسعۀ روستایی ایران با تأکید بر راهبرد صنعتی‌شدن کشاورزی، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی. دورۀ 13. شمارۀ 3. صفحات 612-595.
جمعه‌پور، محمود (1384). برنامه‌‌ریزی توسعۀ روستایی: دیدگاه‌‌ها و روش‌‌ها، انتشارات سمت. تهران. صفحه 264.
جمینی، داود؛ احمد تقدیسی؛ علیرضا جمشیدی (1393). شناسایی راهبردهای توسعۀ اشتغال در مناطق روستایی با استفاده از مدل SWOT (مطالعۀ موردی :دهستان بدر، شهرستان روانسر)، راهبردهای توسعۀ روستایی. دورۀ 1. شمارۀ 4. صفحات 149-133.
جوان، جعفر؛ مریم قاسمی (1393). تبیین رابطه تنوع بخشی فعالیت های اقتصادی و توسعه پایدار روستایی، پژوهش‌های‌روستایی.دوره5. شماره 2. صفحات 262-237.
حاجی‌نژاد، علی؛ ابوذر پایدار؛ فاطمه باقری؛ ناصر عیدی (1394). تدوین برنامۀ راهبردی توسعۀ گردشگری روستایی ایران. سیاست‌های راهبردی و کلان، سال 2. شمارۀ 8. صفحات 135-111.
حاجی‌کریمی، عباسعلی (1382). تبیین راهبرد مطلوب خدمات پس‌از‌فروش خودرو در بازار ایران با استفاده از مدل SWOT و تدوین اولویت‌ها براساس تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)، مجلۀ پیام مدیریت. شمارۀ‌ 7 و 8. صفحات  194- 175.
خرم‌بخت، احمد‌علی (1396). تعیین راهبردهای توسعة کارآفرینی در روستاهای پیراشهری: مطالعة موردی روستاهای پیرامون شهر لار، روستا و توسعه. دورۀ 20. شمارۀ 3. صفحات 83-65.
خضری، مجید؛ مهدی نوری‌پور؛ پیمان فلسفی (1394). طراحی الگوی مشارکت بخش‌های دولتی، خصوصی، بهره‌برداران و تشکل‌ها درجهت تحقق توسعۀ پایدار کشاورزی (مطالعۀ موردی: بخش مرکزی شهرستان بویراحمد)، پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. دورۀ 4. شمارۀ 4. صفحات 146-127.
رضوانی، محمدرضا (1388). مقدمه‌‌ای بر برنامه‌‌ریزی توسعۀ روستایی در ایران، چاپ سوم. نشر قومس. تهران، صفحه 289.
رضوانی، محمدرضا؛ منیره محمودی (1395). راهبردهای توسعۀ اکوتوریسم در مناطق روستایی، مورد مطالعه: دهستان شیوۀ‌سر، شهرستان پاوه. گردشگری. دورۀ 4. شمارۀ 7. صفحات 26-11.
رکن‌الدین‌افتخاری، عبدالرضا؛ حمداله سجاسی قیداری و سیدحسن رضوی (1389). راهبردهای توسعۀ کارآفرینی کشاورزی در مناطق روستایی مطالعۀ موردی: روستاهای شهرستان خدابنده، روستا و توسعه. دورۀ 13. شمارۀ 3. صفحات 29-1.
رهنمایی، محمدتقی؛ احمد پوراحمد؛ یوسف اشرفی (1390). ارزیابی قابلیت‌های توسعۀ شهری مراغه با استفاده از مدل ترکیبی SWOT-ANP، جغرافیا و توسعه. شمارۀ 24. صفحات 100-77.
زندبصیری، مهدی؛ هدایت‌اله غضنفری (1389). تدوین مهم‌ترین پیامدها و عوامل تأثیرگذار بر مدیریت مردم محلی جنگل‌های زاگرس (مطالعة موردی: حوضة آبخیز قلعه گل استان لرستان)، مجلۀ جنگل ایران. انجمن جنگل‌بانی ایران. دورۀ 2. شمارۀ 2. صفحات 138-127.
زیاری، کرامت‌اله (1380). راهبردهای توسعۀ روستایی در جهان سوم. کاوش‌نامه. دورۀ 2. شمارۀ . صفحات 76-61.
زیاری، کرامت‌اله (1385). اصول و روش‌های برنامه‌ریزی منطقه‌ای، انتشارات دانشگاه یزد. یزد. صفحه 334.
سجاسی‌قیداری، حمدالله؛ طاهره صادقلو؛ مجتبی پالوج (1392). اولویت‌بندی راهبردهای توسعۀ معیشت پایدار روستایی با مدل ترکیبی سوات-تاپسیس-فازی، مطالعۀ موردی: شهرستان خدابنده، روستا و توسعه. سال 16. شمارۀ 2. صفحات 110-85.
سجاسی‌قیداری،حمدالله؛مجتبی پالوج؛عبدالرضا  رکن‌الدین افتخاری؛ طاهره صادقلو (1390). ارائۀ راهبردهای توسعۀ کارآفرینی کشاورزی در مناطق روستایی با استفاده
از روش‌های تحلیل چند‌متغیره MCDM و SWOT،
فصلنامۀ اقتصاد کشاورزی و توسعه. دورۀ 19. شمارۀ 74. صفحات 180-149.
شریف‌شهیدی، محمد‌شریف؛ زهرا السادات اردستانی؛ محمد‌مهدی گودرزی سروش (1387). بررسی تأثیرات توریسم در برنامه‌ریزی نواحی روستایی، مجلۀ پژوهش‌های جغرافیای انسانی. دورۀ 41. شمارۀ 67. صفحات 113-99.
صحت، سعید؛ عیسی پریزادی (1388). به‌کارگیری تکنیک فرایند تحلیل شبکه‌ها در تحلیل نقاط قوّت، ضعف، فرصت و تهدید (مطالعۀ موردی: شرکت سهامی بیمۀ ایران)، فصلنامۀ مدیریت صنعتی. دورۀ 1. شمارۀ 2. صفحات 120-105.
عربی، قادر (1377). تعاونی‌های تولید راهبرد توسعۀ روستایی در ایران. جهاد. شماره‌های 210 و 211. صفحات 47-44.
غلامی، محمد؛ محسن رستگار؛ علمدار عبدالهی؛ راضیه السادات میرجعفری (1394). شناسایی و اولویت‌بندی راهبردهای توسعۀ گردشگری شهرستان شیراز با استفاده از تکنیک SWOT و مدلANP. جغرافیا و پایداری محیط،  دورۀ 5. شمارۀ 15. صفحات 97-83.
فال‌سلیمان، محمود؛محمد حجی‌پور (1394).برنامه‌ریزی استراتژیک بخش‌های‌اقتصادی در راستای توسعۀ‌منطقه‌ای با بهره‌گیری از مدل SWOT مطالعۀ موردی: بخش صنعت و معدن در استان خراسان جنوبی، مسکن و محیط روستا. دورۀ 34. شمارۀ 150. صفحات 100-89.
 فعلی، سعید؛ حسن صدیقی؛ غلامرضا پزشکی‌راد؛ آرزو  میرزایی (1389). چالش‌های جوامع روستایی ایران برای دستیابی به توسعۀ پایدار. روستا و توسعه. دورۀ 13. شمارۀ 4. صفحات 128-97.
فلاح‌تبار، نصراله (1396). چالش‌های طرح‌های توسعۀ روستایی از دیدگاه توسعۀ پایدار (با استفاده از مدل SWOT). جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، دورۀ 28. شمارۀ 1. صفحات 202-187.
کامیابی، سعید و محمد‌علی رجایی‌ ریزی (1396). بررسی راهبردهای توسعۀ طبیعت‌گردی در بخش چهاردانگه شهرستان ساری. پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. دورۀ 6. شمارۀ 6. صفحات 126-107.
کلانتری، خلیل.، علی اسدی.، حسین شعبانعلی فمی و شهلا چوپچیان (1386). چالش‌های عمدۀ توسعۀ روستایی در ایران برای دستیابی به توسعۀ پایدار. جامعه شناسی. دورۀ 2. شمارۀ 8. صفحات 120-103.
محمودی، سمیرا (1397). زمینه‌یابی و ارائۀ الگوی پیشنهادی متنوع‌سازی فعالیت‌های اقتصادی مناطق روستایی استان گیلان. جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای. دورۀ 8. شمارۀ 29. صفحات 158-127.
مرکز آمار ایران (1395). سرشماری نفوس و مسکن. قابل‌دسترس در:
مسیبی، سمانه.، حمید برقی، داریوش رحیمی و یوسف قنبری (1397). اولویت‌بندی راهبردهای توسعه در مناطق روستایی با رویکرد توسعۀ پایدار (مطالعۀ موردی: روستاهای ناحیۀ شمال‌غرب استان اصفهان). پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. سال 7. شمارۀ ‌21. صفحات 207-193.
موسوی، میرنجف؛صغری نیرومند شیشوان؛ علی مجنونی توتخانه؛ احمد آفتاب (1396). ارائۀ راهبرد توسعۀ گردشگری در مناطق روستایی با استفاده از مدل تلفیقی ANP-SWOT (مطالعۀ موردی: روستای صور شهرستان بناب)، پژوهش و برنامه‌ریزی. سال 6، شمارۀ 18. صفحات 37-21.
مهدوی، داوود؛ عبدالرضا رکن‌الدین‌افتخاری؛ حمدالله سجاسی‌ قیداری (1395). طراحی راهبردهای توسعۀ گردشگری روستاهای تاریخی- فرهنگی ایران. جغرافیا و برنامه‌ریزی سال 20. شمارۀ 56. صفحات 300-275.
مهدوی، مسعود (1387).مقدمه‌ای بر جغرافیای روستایی ایران. انتشارات سمت. تهران، چاپ هشتم. 218 صفحه.
نعیمی، امیر؛ حسن صدیقی (1392). شناسایی ابعاد راهبردی توسعۀ روستایی در ایران: دیدگاه صاحب‌نظران دانشگاه‌های تربیت مدرس و تهران. روستا و توسعه. دورۀ 16. شمارۀ 2. صفحات 62-45.
نوری، سید هدایت‌الله؛ محمدعلی احمدی‌ شاپورآبادی (1392). راهبردهای توسعۀ روستایی در ایران: تحلیل دیدگاه‌ها، پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. سال 2. شمارۀ 4. صفحات 123-93.
نیک‌نامی، مهرداد (1388). اهداف و راهبردهای کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌منظور توسعۀ ترویج کشاورزی ایران، مجلۀ پژوهش‌های ترویج و آموزش کشاورزی. دورۀ 2. شمارۀ 4. صفحات 50-41.
ورمزیاری، حجت؛ خلیل‌کلانتری؛ رسول لوایی آدریانی؛ محسن صمدی (1397). طراحی الگویی از چالش‌های‌ سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعۀ ‌‌روستایی در ایران: یک نظریۀ داده‌‌بنیان، روستای و توسعه. دورۀ 21. شمارۀ 2. صفحات 123-97.
هدایتی‌نیا، سعید (1391). تحلیل مؤلفه‌های بازدارنده پذیرش فناوری اطلاعات و ارتباطات در سازمان‌های صفی روستایی: مطالعه موردی شهرستان بویراحمد. روستا و توسعه، دوره 16. شماره3. صفحات 41- 25.
DeRosaa, D., McElwee, G. and Smith R. (2019). Farm diversification strategies in response to rural policy: a case from rural Italy, Land Use Policy, 81: 291-301.
Fabac, R. and Zver, I. (2011). Applying the SWOT–AHP method to the tourism of gornje medimurje. Tourism & Hospitality Management. 17(2), 201-215.
Ghorbani, A., Raufirad, V., Rafiaani, P. and Azadi, H. (2015). Ecotourism sustainable development strategies using SWOT and QSPM model: A case study of Kaji Namakzar Wetland, South Khorasan Province, Iran, Tourism Management Perspectives, 16: 290–297.
Hashemi, N., & Ghaffary, G. (2017). A proposed sustainable rural development index (SRDI): Lessons from Hajij Village, Iran. Tourism Management, 59, 130-138.
Hofer, B. K. (2006). Domain specificity of personal epistemology: Resolved questions, persistent issues,new models. International Journal of Educational Research, 45(1-2), 85-95.
Jiao, X., Pouliot, M., ZenaWalelign, S. (2017). Livelihood Strategies and Dynamics in Rural Cambodia, World Development, 97: 266-278.
Jimenez, B. S., (2012), Strategic Planning and the Fiscal Performance of City Governments during the Great Recession, The American Review of Public Administration,43(5):581-601.
Kraus S, Harms R, Schwarz EJ.  (2006). Strategic planning in smaller enterprises new empirical findings. Manage Res News. 29(6): 334-344.
Lee,  S. and Walsh, P. (2011).  SWOT and AHP hybrid model for sport marketing outsourcing using a case of intercollegiate sport. Sport Management Review.14: 361-369.
Niloofar, H and Gholamreza, G (2017). A Proposed Sustainable Rural Development Index (SRDI): Lessons from Hajij village, Iran, Tourism Management 59:130-138.
Noori, K. and Zand. F (2013). The Role of Rural Tourism in Rural Sustainable Development According to the SWOT Method (Case Study: Kermanshah Province villages). International Research Journal of Applied and Basic Sciences, 4 (9): 2620-2625.
Ommani, A. R. (2011). Strategies of Rural Development in Shoushtar Township of Iran (Applying SWOT method). Journal of American Science, 7(1) 969-972.
Saaty T.L. (1980). The analytic hierarchy process: planning, priority setting, resource allocation. Mc Graw-Hill, New York, 287 pp.
Takano, S and Wickramasinghe, V (2009). Application of Combined SWOT and Analytic Hierarchy Process (AHP) for Tourism Revival Strategic Marketing Planning: A Case of Sri Lanka Tourism. Journal of the Eastern Asia Society for Transportation Studies, 8:1-16.
Terrados, J., Almonacid, G., & Hontoria, L. (2007). Regional energy planning through SWOT analysis and strategic planning tools: Impact on renewables development. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 11(6), 1275-1287.
Yu, D, and Yehua D. W. (2003).Analyzing Regional Inequality in Post-Mao China in GIS Environment. Eurasian Geography and Economics,44 (7),514-534.
Yüksel, İ., & Dagdeviren, M. (2007). Using the analytic network process (ANP) in a SWOT analysis–A case study for a textile firm. Information sciences, 177(16), 3364-3382.
Zhang, X. M. (2012). Research on the Development Strategies of Rural Tourism in Suzhou Based on SWOT Analysis, 2012 International Conference on Future Energy, Environment, and Materials, Energy Procedia 16:1295- 1299.