علل تخریب محیط‌زیست و پیامدهای آن بر رفتارهای محیط‌زیستی (مورد مطالعه: روستاهای طوالش در غرب گیلان)

حبیبی, سونا; صالحی, صادق

doi:10.22111/gdij.2025.50551.3703

علل تخریب محیط‌زیست و پیامدهای آن بر رفتارهای محیط‌زیستی (مورد مطالعه: روستاهای طوالش در غرب گیلان)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

¹ دانش‌آموخته دکتری جامعه‌شناسی،گرایش بررسی مسائل اجتماعی ایران، گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

² استاد جامعه شناسی محیط زیست، گروه جامعه شناسی توسعه، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران

10.22111/gdij.2025.50551.3703

چکیده

با چالش برانگیزشدن مشکلات محیط‌زیستی در نواحی روستاییِ برخوردار از اکوسیستم‌های طبیعیِ متنوع، ماهیت محلی تخریب محیط‌زیست نیز قابل تأمل‌ است. هدف این پژوهش، بررسی تأثیر عوامل بیرونی و طبیعیِ تخریب محیط‌زیست بر رفتارهای محیط‌زیستی روستاییان در مناطق روستایی شهرستان‌های تالش، رضوانشهر و ماسال است که بهروش کیفی انجام شده است. جامعة مطالعاتی شامل 45 نفر از روستاییان و کارشناسان است که بهشیوة نمونه‌گیری هدفمند و حداکثر تنوع انتخاب شدند. داده‌های حاصل از مصاحبة نیمه‌ساخت‌یافته با تکنیک تحلیل محتوای کیفی از نوع قیاسی جهت‌دار تحلیل شدند. اعتبار تحقیق به شیوه‌های باورپذیرکردن گزینشی و ارزیابی اعتبار بهروش ارتباطی حاصل شد. براساس مفهوم «وجود مسائل عینی تخریب محیط‌زیست» بهعنوان مفهوم تعدیلی برگرفته از نظریة ارزش‌های مادی/فرامادی‌ اینگلهارت، 5 مقولة عمده، 7 زیرمقوله و 8 کد استخراج شدند. طبق یافته‌ها، برداشت بی‌رویة منابع طبیعی، انباشت زباله و پسماند در جنگل و سواحل دریا، قاچاق منابع طبیعی، تصرف و تغییر کاربری اراضی طبیعی بهعنوان مهم‌ترین مسائل عینی تخریب محیط‌زیست شناسایی شدند. نتایج حاکی از آن است که وجود مسائل عینی تخریب محیط‌زیست بر رفتارهای محیط‌زیستی روستاییان تأثیر معکوس داشته و رفتارهای مخربانة محیط‌زیستی در نواحی روستایی فراگیر شده است. گزارة نظری حاصل از مجموع یافته‌ها بدین شکل تدوین شد: «در نواحی روستایی، بهره‌برداری سازمان‌یافته با غلبة نگاه تجاری، بازنمودی از مدیریت ناپایدار منابع طبیعی است. ضمن اینکه معضل سایت‌های دفع زباله، قاچاق چوب درختان جنگلی، بهره‌برداری معیشتی روستاییان از منابع طبیعیِ در دسترس به موجب قائل بودن به حق بهرة مالکانه و بحران‌های طبیعی به اشکال متعدد و در سطوح گسترده و محدود اما فراگیر، فرصت‌های تخریب مضاعف محیط‌زیست را می‌گستراند». سازمان‌های مسئول به مسئله‌مندی تخریب محیط‌زیست و مرتفعنمودن علل آن توجه جدی نشان دهند. سیاست‌گذاری‌های بهره‌برداری از منابع طبیعی باید در راستای حفاظت پایدار از طبیعت بازنگری شود. این مهم مستلزم انجام مطالعات جامع است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

محیط زیست و توسعه

عنوان مقاله [English]

The Causes of Environmental Degradation and its Consequences on Environmental Behaviors (Case study: Tavalesh Villages in the West of Gilan)

نویسندگان [English]

Sona Habibi ¹
Sadegh Salehi ²

¹ Ph.D of Sociology, the Tendency to Study Social Issues in Iran, Department of Sociology Development, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran

² Professor of Environmental Sociology, Department of Develpoment Sociolgy, Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Mazandaran, Babolsar, Iran

چکیده [English]

With the increasing challenge of environmental problems in rural areas with a variety of natural ecosystems, the local nature of environmental degradation is also worth considering. The purpose of this research is to investigate the effects of external and natural factors of environmental degradation on the environmental behaviors of villagers in the rural areas of Talesh, Rezvanshahr, and Masal counties, which was conducted using a qualitative method. The study population includes 45 villagers and experts who were selected by purposive sampling method and maximal variation. The data obtained from semi-structured interviews were analyzed based on directed deductive qualitative content analysis. The credibility of the findings of this research was obtained by methods of selective credibility and credibility evaluation by communication method. Based on the concept of "the existence of objective problems of environmental degradation" as a modified concept extracted from Inglehart's theory of material/post-material values, 5 major categories, 7 subcategories, and 8 codes were extracted. According to the findings, excessive harvesting of natural resources, accumulation of garbage and waste in forests and seashores, smuggling of natural resources, and seizure and change of use of natural lands were identified as the most important objective issues of environmental degradation. The results indicate that the existence of objective issues of environmental degradation has had an adverse effect on the environmental behaviors of villagers and that environmentally destructive behaviors have become widespread in rural areas. The theoretical proposition resulting from the sum of findings is compiled as follows: “In rural areas, organized exploitation with a predominant commercial perspective is a representation of unsustainable management of natural resources. Meanwhile, the problem of waste disposal sites, smuggling of forest trees, livelihood exploitation of available natural resources by villagers due to the recognition of ownership rights, and natural crises in various forms and at broad and limited but pervasive levels, expand opportunities for double environmental destruction.” Responsible organizations pay serious attention to the problematic of environmental degradation and eliminate its causes. policy making for the exploitation of natural resources should be reviewed in line with the sustainable conservation of nature. This requires comprehensive studies.

کلیدواژه‌ها [English]

Environmental degradation
Double degradation
Qualitative content analysis
Villages of the west of Gilan

مراجع

ازکیا، مصطفی؛ رشید احمدرش؛ کامبیز پارتازیان(1396). روش‌های پژوهش کیفی از نظریه تا عمل، جلد دوم. چاپ اول. تهران. انتشارات کیهان.

https://www.agahbookshop.com/%D8%B1%D9%88%D8%B4%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82-%D9%83%D9%8A%D9%81%D9%8A-2-(%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1%D9%8A%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%B9%D9%85%D9%84)_31290

استانداری گیلان(1400). استان گیلان، نقشه و جغرافیا.

https://www.gilan.ir

اسدالهی، محمد؛ اسماء عیدی؛ فاطمه کاظمیه(۱۴۰۱). بررسی تأثیر سرمایه‌های معیشتی بر نگرش زیست‌محیطی خانوارهای روستایی(مورد مطالعه: شهرستان سلسله)، فصلنامه توسعه محلی(روستایی- شهری). دوره ۱۴. شماره ۱. صفحات 84-55.

Doi:10.22059/jrd.2022.342446.668724

اینگلهارت، رونالد؛ کریستین ولزل(1394). نوسازی، تغییر فرهنگی و دموکراسی، ترجمه یعقوب احمدی. چاپ دوم. تهران. انتشارات کویر.

https://kavirland.com/product/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%D9%88%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%8C-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%AF%D9%85%D9%88%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7/

اینگلهارت، رونالد(1395). تحول فرهنگی در جامعه پیشرفته صنعتی، ترجمه مریم وتر. چاپ هفتم. تهران. انتشارات کویر.

https://www.gisoom.com/book/11279290/

جمینی، داود؛ امیرعلی ذوالفقاری؛ زهرا نصرآبادی؛ شادی قبادی(1395). چالش‌های زیست‌محیطی و اثرات آن بر ساکنین روستای بدر آباد با استفاده از روش نظریه بنیادی، نشریه جغرافیا و پایداری محیط. شماره 19. صفحات 87-71.

https://ges.razi.ac.ir/article_589_b75131b8e2270298a4d0562e8d4bafdf.pdf

حبیبی، سونا؛ صادق صالحی(1399). تبیین محیط‌زیست‌گرایی و مدل تعدیلی نظریه ارزش‌های فرامادی، مطالعات جامعه‌شناختی. دوره 27. شماره 2. صفحات 253-225.

Doi: 10.22059/jsr.2021.81424

حبیبی، سونا؛ صادق صالحی(1400). شناخت مسایل و زمینه‌های بروز مشکلات محیط‌زیستی: کاربرد نظریه داده‌بنیاد در مناطق روستایی غرب گیلان. فصلنامه توسعه پایدار محیط جغرافیایی. سال 3. شماره 4. صفحات 86-73.

Doi: 10.52547/SDGE.3.4.73

حبیبی، سونا؛ صادق صالحی(1401). موانع پایداری محیط زیست روستایی با تأکید بر زمینه‌های اقتصادی در روستاهای طوالش، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی. سال 11. شماره 4. صفحات 76-47.

DOR: 20.1001.1.23222131.1401.11.42.3.2

حبیبی، سونا؛ صادق صالحی(۱۴۰3). بررسی تأثیر فعالیت‌های فرهنگی دهیاری‌ها بر رفتارهای محیط‌زیستی در روستاهای غرب گیلان(مجموعه آبادی‌های طوالش)، نشریه جغرافیا و توسعه. دوره 22. شماره 75. صفحات 138-107.

doi:10.22111/gdij.2024.46971.3588

حسنی، محمد؛ فاطمه وجدانی(1396). تحلیل محتوای کیفی کتاب‌های مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی از منظر تربیت اخلاقی، فصلنامه تربیت اسلامی. سال 12. شماره 25. صفحات 54-29.

Doi: 10.30471/edu.2017.1344

خبرگزاری تسنیم(1403). روزانه ۲ هزار تن زباله در استان گیلان تولید می‌شود.

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/08/20/3196878

خبرگزاری ایرنا(1403). هزار و ۵۱۴ مورد تغییر کاربری غیرمجاز در گیلان شناسایی شد.

https://www.irna.ir/news/85627440/

دلاور، علی(1389). روش‌ شناسی کیفی، فصلنامه راهبرد، سال 19. شماره 54. صفحات 329-307.

https://rahbord.csr.ir/article_124370_692a8b41eb3f461ea72edc030a015f80.pdf

سازمان جهاد دانشگاهی استان گیلان(1400). پسماند؛ مهمترین معضل زیست محیطی گیلان/ دست‌اندازی به حق آبه رودخانه‌ها و تالاب‌ها.

https://gilan.acecr.ac.ir/fa/news/31793/

شرکت سهامی آب منطقه‌ای گیلان(1396). گزارش عملکرد دفتر محیط زیست و کیفیت منابع آب در سال 1395.

https://glrw.ir/uploaded_files/DCMS/wysiwyg/files/right%20menu/amalkard/year96/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%20%D8%B9%D9%85%D9%84%DA%A9%D8%B1%D8%AF%20%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1%20%D9%85%D8%AD%DB%8C%D8%B7%20%D8%B2%DB%8C%D8%B3%D8%AA%20%D9%88%20%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C%D8%AA%20%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%20%D8%A2%D8%A8.pdf

صالحی، صادق؛ سونا حبیبی؛ احمد رضایی؛ علی‌اصغر فیروزجائیان (1400). تحلیل عوامل و زمینه‌های اجتماعی-فرهنگی شکل‌گیری مشکلات محیط‌زیستی: کاربرد نظریه داده ‌بنیاد(مطالعه موردی: مناطق روستایی طوالش)، فصلنامه پژوهش‌های روستایی. سال 12. شماره 3. صفحات 551-536.

doi:10.22059/jrur.2021.318572.1613

عادل‌مهربان، مرضیه (1395). مروری بر تحلیل محتوای کیفی و کاربرد آن در پژوهش، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان.

https://www.gisoom.com/book/11221280

عزمی، آئیژ؛ سیدحسن مطیعی‌لنگرودی (1390). مروری بر مشکلات زیست‌محیطی روستاهای ایران و راهکارهای حل این مشکلات، نشریه مسکن و محیط روستا. سال 30. شماره 133. صفحات 115-101.

https://www.sid.ir/paper/186124/fa

فروتن‌کیا، شهروز؛ عبدالرضا نواح (1397). جامعه‌شناسی محیط‌زیست، چاپ اول. تهران. انتشارات اندیشه احسان.

https://www.adinehbook.com/product/6009787416/

فریدگیگلو، بهنام؛ عادل رهنمون؛ حسین سعیدی؛ مسلم میهن‌خواه؛ مریم‌سادات رشادی(۱۳۹۴). بررسی تأثیر عوامل اجتماعی و معیشتی روستانشینان در تخریب اراضی(مطالعه موردی: حوضه آبخیز قوری‌چای در شمال استان اردبیل)، فصلنامه پژوهش‌های روستایی. سال 6. شماره 4. صفحات 805-787.

doi:10.22059/jrur.2015.57113

فلیک، اوه(1399). درآمدی بر تحقیق کیفی، ترجمه هادی جلیلی. چاپ یازدهم. تهران. نشر نی.

https://nashreney.com/product/%D8%AF%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%DA%A9%DB%8C%D9%81%DB%8C/

فیروزآبادی سیداحمد؛ دلارام عظیم‌زاده (۱۳۹۱). فقر روستایی و تخریب محیط‌زیست(مورد مطالعه روستاهای سرخون و بیدله از توابع استان چهارمحال و بختیاری)، فصلنامه توسعه محلی(روستایی- شهری). سال 4. شماره 2. صفحات 120-99.

doi:10.22059/jrd.2013.30288

فیروزآبادی، سیداحمد؛ زهرا خمسه (۱۴۰۱). مطالعۀ پیامدهای تغییرات اقلیمی در نقاط روستایی شرق استان اصفهان (دهستان‌های براآن شمالی و جنوبی)، فصلنامه توسعه محلی (روستایی- شهری). سال 14. شماره 2. صفحات 426-411.

doi:10.22059/jrd.2023.350132.668768

AGENDA 21. (1992). United Nations Conference on Environment & Development Rio de Janerio. Brazil, 1992. United Nations Sustainable Development.

https://sustainabledevelopment.un.org/outcomedocuments/agenda21

Brechin, R. and Kempton, W. (2003). Global Environmentalism: A Challenge to the Postmaterialism Thesis?, The Wadsworth Sociology Reader Series. Environment, Energy, and Society: Exemplary Works, Craig R. Humphrey, Tammy L. Lewis, Frederick H. Buttel, Wadsworth Publishing: 326-329.

https://books.google.com/books/about/Environment_Energy_and_Society.html?id=AZ9-AAAAMAAJ

Dogaru, L. (2013). The importance of environmental protection and sustainable development. 3rd World Conference on Learning, Teaching and Educational Leadership(WCLTA-2012). Procedia-Social and Behavioral Sciences, 93: 1344-1348.

DOI:10.1016/j.sbspro.2013.10.041

Enuoh, O.O. and Bisong, F.E. (2015). Colonial Forest Policies and Tropical Deforestation: The Case of Cross River State, Nigeria. Open Journal of Forestry, 5: 66-79.

http://dx.doi.org/10.4236/ojf.2015.51008

Fagariba, C.J.; Song, S. and Soule, S.K.G. (2018). Livelihood Economic Activities Causing Deforestation in Northern Ghana: Evidence of Sissala West District. Open Journal of Ecology, 8: 57-74.

https://doi.org/10.4236/oje.2018.81005

Gwangndi, M. I.; Muhammad, Y.A. and Tagi, S.M. (2016). The Impact Of Environmental Degradation On Human Health And Its Relevance To The Right To Health Under International Law. European Scientific Journal, 12(10): 503-585.

https://core.ac.uk/download/pdf/328025417.pdf

Huang, Y.; Teng, Y. and Yang, S. (2023). Evaluation of the Sustainable Development of Macau, Based on the BP Neural Network. Sustainability, 15(1),879: 1-22.

https://doi.org/10.3390/su15010879

Inglehart, R. (1977). The silent revolution: Changing values and political styles among Western publics. Princeton, NJ: Princeton University Press.

https://www.scirp.org/(S(351jmbntvnsjt1aadkposzje))/reference/referencespapers.aspx?referenceid=1063009

Inglehart, R. (1995). Public Support for Environmental Protection: Objective Problems and Subjective Values in 43 Societies. Political Science and Politics, 28: 57-72.

DOI: https://doi.org/10.2307/420583

Inglehart, R.F.; Ponarin, E. and Inglehart, R.C. (2017). Cultural Change, Slow and Fast: The Distinctive Trajectory of Norms Governing Gender Equality and Sexual Orientation, Social Forces, 95(4): 1313-1340.

DOI:10.1093/sf/sox008

Johnson, D.L.; Ambrose,S. H.; Bassett, T.J.; Bowen, M. L.; Crummey, D.E.; Isaacson J. S.; Johnson, D.N.; Lamb, P.; Saul, M. and Winter-Nelson, A.E. (1997). Meanings of Environmental Terms. Journal of Environmental Quality, 26(3): 581-589.

http://dx.doi.org/10.2134/jeq1997.00472425002600030002x

Keto, S. and Foster, R. (2021). Ecosocialization–an Ecological Turn in the Process of Socialization, International Studies in Sociology of Education, 30(1-2): 34-52.

https://doi.org/10.1080/09620214.2020.1854826

Koger, S.M. and Scott, B.A. (2016). Teaching Psychology for Sustainability: The Why and How. Psychology Learning & Teaching,Volume 15(3): 214-225

https://doi.org/10.1177/1475725716648238

Thakur, K.B.; Rout, H.S and Chakraborty, T. ( 2014). Environmental Degradation, Sustainable Development and Human Well-being: Evidence from India, Commerce and Management, 1(1): 101-120.

file:///C:/Users/Pishro%20Rayane/Downloads/2014ThakurRoutChakrabortyManthan.pdf

Li, H.; Huang, D.; Li, H.; Ma, Q. and Li, J. (2023). Villagers’ attitudes and behaviors toward rural solid waste management under environmental authoritarianism in China. Environmental Economics and Management, 11: 1-12.

https://doi.org/10.3389/fenvs.2023.1150838

Mardani, A.; Streimikiene, D.; Zavadskas, E.K.; Cavallaro, F.; Nilashi, M.; Jusoh, A. and Zare, H. )2017). Application of Structural Equation Modeling(SEM) to Solve Environmental Sustainability Problems: A Comprehensive Review and Meta-Analysis. Sustainability, 9(10): 1814, 1-65.

https://doi.org/10.3390/su9101814

Maurya, P.K.; Ali, S.A.; Ahmad, A.; Zhou, Q.; Castro, J.; Khan, E. and Ali, H. (2020). An introduction to environmental degradation: Causes, consequence and mitigation. In book: Environmental Degradation: Causes and Remediation Strategies, chapter 1. 1-20. Annals of The Entomological Society of America.

DOI:10.26832/aesa-2020-edcrs-01

Meng, F.; Chen, H.; Yu, Zh.; Xiao, W. and Tan, Y. (2022). What Drives Farmers to Participate in Rural Environmental Governance? Evidence from Villages in Sandu Town, Eastern China, Sustainability, 14(3394): 1-15.

https://doi.org/10.3390/su14063394

Mutsaers, J. (2015). Environmental Concern in Global Perspective: Exploring relations between core-periphery, vulnerability, environmental problems, post-materialism and environmental concern. Degree of Master of Science in Human Ecology: Culture, Power and Sustainability, Supervisor: Maria Andrea Nardi , International Master’s Programme in Human Ecology, Human Ecology Division, Department of Human Geography, Faculty of Social Sciences, Lund University.

DOI:10.13140/RG.2.1.1371.2481

Nachibi, S.U. and Morgan, A.K. (2023). Understanding the relationship between poverty, environmental degradation, and power dynamics: a qualitative study in Northern Ghana. Environment, Development and Sustainability, Published: 02 November 2023: 1-29.

doi.org/10.1007/s10668-023-04014-1

Pinto, N.G. M.; Rossato,V.P.; Müller, A.P. and Coronel, D.A. (2022). Environmental degradation and agriculture: an approach in countries by middle of indexes. Ciencia Rural, 52(6): 1-12.

http://doi.org/10.1590/0103-8478cr20201067

Rampedi, I.T. and Ifegbesan, A.P. (2022). Understanding the Determinants of Pro-Environmental Behavior among South Africans: Evidence from a Structural Equation Model. Sustainability, 14(2),3218: 1-14.

https://doi.org/10.3390/su14063218

Rani, K. (2016). Environment degradation and its effects. International Journal of Advanced Education and Research, 1(7): 92-96.

https://www.multidisciplinaryjournals.net/assets/archives/2016/vol1issue7/1-9-11-425.pdf

Sasko, D. (2014). Can affluence explain public attitudes towards climate change mitigation policies? A multilevel analysis with data from 27 EU countries. (CGP Working Paper Series, 02/2014). Berlin: Freie Universität Berlin, Center for Global Politics, 2-16.

https://nbn-resolving.org/urn:nbn:de:0168-ssoar-439504

Singh, R.L. and Singh, P.K. (2017). Global Environmental Problems. In book: Principles and Applications of Environmental Biotechnology for a Sustainable Future. Singh, R. (eds). (13-41). Applied Environmental Science and Engineering for a Sustainable Future. Springer, Singapore.

https://doi.org/10.1007/978-981-10-1866-4_2

Stockholm Declaration. (1972). Declaration of the United Nations Conference on the Human Environment.

https://docenti.unimc.it/elisa.scotti/teaching/2020/22646/files/stockholm-declaration

Tyagi, S.; Garg, N. and Paudel, R. (2014). Environmental Degradation: Causes and Consequences. European Researcher, 81(8-2): 1491-1498.

DOI:10.13187/er.2014.81.1491

United Nations. (2000). General Assembly. United Nations Millennium Declaration; Resolution adopted by the General Assembly: New York, NY, USA, 2000.

https://www.un.org/en/development/desa/population/migration/generalassembly/docs/globalcompact/A_RES_55_2.pdf

United Nations Sustainable Development Cooperation Framework for The Islamic Republic of IRAN 2023-2027.

https://unsdg.un.org/sites/default/files/2022-11/UNSDCF_Iran%20Republic%20of-2023-2027.pdf

Weier, A. (2008). Environmentalism: Material or Post-Material Need?. Res Publica-Journal of Undergraduate Research, 13(1): 76-96.

https://digitalcommons.iwu.edu/respublica/vol13/iss1/12

White, M.J. and Hunter, L.M. (2009). Public Perception of Environmental Issues in a Developing Setting: Environmental Concern in Coastal Ghana. Social Science Quarterly, 9(4): 960-982.

doi:10.1111/j.1540-6237.2009.00672.x.