واکاوی نقش برنامه ریزی کاربری زمین به منظور تاب‌آوری اجتماعات شهری (مورد پژوهی: محلة آبکوه شهر مشهد)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیا انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریری شهری، دانشگاه تهران، تهران، ایران

چکیده

امروزه تاب­آوری شهرها و محلات آن­ها در مواجهه با بحران­ها و بلایا از اصولی است که به­­طور معمول در فرآیند توسعة شهری، نادیده یا کم­اهمیّت تلقی شده است. در این میان، برنامه­ریزی کاربری زمین به‌عنوان ابزاری کلیدی، می‌تواند به بهینه‌سازی فضایی و ایجاد جوامع پایدار و تاب‌آور کمک نماید. طوری‌که با ایجاد تنوع و انعطاف­پذیری در کاربری‌ها، هم‌جواری مناسب، طراحی فضاهای عمومی، سبز و غیره در محلات، می­توان موجبات تقویت تاب­آوری و کاهش آسیب­پذیری آن­ها در برابر بلایا را فراهم­نمود. به­همین منظور، پژوهش حاضر در راستای بررسی نقش برنامه­ریزی کاربری زمین در سطح محلة آبکوه شهر مشهد در راستای تاب­آوری آن انجام شده است. در این پژوهش، با روش کمّی-کیفی، ماهیت توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر چهارچوب سنجشی، پرسش‌نامه‌هایی محقق­ساخته براساس «طیف لیکرت» و با استفاده از فرمول «کوکران» بین 385 نفر از ساکنان محلة آبکوه و همچنین با استفاده از روش «گلوله‌برفی» بین 20 نفر از متخصصان و نخبگان آشنا به این محله توزیع‌ شده و برونداد آن­ها با استفاده از آزمون «تی تک نمونه­ای»، آزمون «همبستگی پیرسون» و تحلیل رگرسیون چندگانه مورد تجزیه­وتحلیل قرار گرفته است. نتایج این پژوهش بیانگر آن است که بین مؤلفه­های سازندة برنامه­ریزی کاربری زمین محلة آبکوه (شامل مؤلفه­های اجتماعی، اقتصادی، کالبدی- زیرساختی و نهادی) و تاب­آوری آن، رابطه­ای معنادار، مستقیم و قوی وجود دارد که این امر نشانگر آن است که الگوی بهینة کاربری زمین در سطح این محله در عمل می­تواند در ارتقای تاب­آوری آن مثمرثمر باشد. همچنین با توجه به سطح معناداری و ضریب رگرسیون استانداردشده، مؤلفه کالبدی- زیرساختی (با ضریب 296/0) در قیاس با سایر مؤلفه­ها، می­تواند تأثیر بیشتری بر ارتقای تاب­آوری در سطح محلة آبکوه شهر مشهد داشته باشد اما با این­وجود، برنامه­ریزی کاربری زمین محله (پایین­بودن میانگین آن از 3) از تاب­آوری لازم برخوردار نیست.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Investigating the Role of Land use Planning for the Resilience of Urban Communities (Case study: Abkouh neighborhood in Mashhad)

نویسندگان [English]

  • Keramatollah Ziari 1
  • Abolfazl Mansouri etminan 2
1 Professor of Human Geography and Planning, Faculty of Geography Tehran University, Tehran, Iran
2 Ph. D Student of Geography and Urban Planning, Tehran University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Today, the resilience of cities and their neighborhoods in the face of crises and disasters is one of the principles that is usually ignored or considered of little importance in the urban development process. In the meantime, land use planning, as a key tool, can help optimize space and create sustainable and resilient communities. So that by creating diversity and flexibility in uses, appropriate neighborhoods, and designing public and green spaces in neighborhoods, resilience can be strengthened and their vulnerability to disasters reduced. For this purpose, the present research has been carried out in order to investigate the role of land use planning in Abkouh neighborhood of Mashhad city in order to make it resilient. In this study, with a quantitative-qualitative method, descriptive-analytical nature and based on a measurement framework, researcher-made questionnaires based on the Likert scale and using the Cochran formula were distributed among 385 residents of the Abkouh neighborhood, as well as among 20 experts and elites familiar with this neighborhood using the snowball method, and their output was analyzed using one-sample t-test, Pearson correlation test, and multiple regression analysis. The results of this study indicate that there is a significant, direct, and strong relationship between the components of land use planning in the Abkouh neighborhood (including social, economic, physical-infrastructural, and institutional) and its resilience, which indicates that the optimal land use pattern at the level of this neighborhood can be effective in promoting its resilience in practice. Also, according to the significance level and the standardized regression coefficient, the physical-infrastructural component (with a coefficient of 0.296) compared to other components, can have a greater effect on improving resilience at the level of Abkouh neighborhood of Mashhad. However, the land use planning of the neighborhood (its average being lower than 3) does not have the necessary resilience.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Land Use Planning
  • Urban Resilience
  • Urban Communities
  • Abkouh Neighborhood of Mashhad City

مراجع

پاکرو، نازلی؛ میرسعید موسوی (1402). ارزیابی تاب‏آوری شهری در برابر زلزله (مطالعه موردی: منطقه یک شهر تبریز)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال بیست­و­سوم. شماره 68. صفحات  135-115.
https://doi.org/10.52547/jgs.23.68.115
حاتمی، احمد؛ سمیه پرویزی‌مریوانی؛ بهاره اکبری‌منفرد (1401). ارزیابی ابعاد و شاخص‏های تاب‏آوری شهری در بافت فرسوده شهر بروجرد، فصلنامه پژوهش­های جغرافیای اقتصادی. دوره 3. شماره 9. صفحات 58-39.
http://doi.org/20.1001.1.27173747.1401.3.9.2.3
حکمت­نیا، حسن؛ اسماعیل نصیری‌هنده‌خاله؛ محمد اسکندری‌نوده؛ ریحانه یونسی‌سندی (1402). تبیین معیارهای کالبدی مؤثر در ارتقای تاب‏آوری سکونتگاه­های غیررسمی در برابر مخاطرات محیطی (موردمطالعه: شهر همدان)، مجله علمی پژوهشی مخاطرات محیط طبیعی. دوره 12. شماره 35. صفحات 94-79.
http://doi.org/10.22111/JNEH.2022.40625.1861
رضایی، الناز؛ اسماعیل صالحی؛ اکرم‌الملوک لاهیجانیان؛ امیرهوشنگ احسانی (1400). ارزیابی و تحلیل تاب­آوری کاربری اراضی شهری (مطالعه موردی: منطقه 22 شهر تهران)، فصلنامه جغرافیایی سرزمین. سال هیجدهم. شماره 71. صفحات 44-23.
https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6006814007102.pdf
رنجبر، زینب؛ پری شکری‌فیروزجاه؛ غلامرضا جانبازقبادی (1401). تحلیل فضایی تاب‏آوری کالبدی با تاکید بر بازآفرینی شهری؛ مطالعه موردی: شهرهای ساحلی استان مازندران، فصلنامه پژوهش­های بوم­شناسی شهری. سال 13. شماره 4. پیاپی 29. صفحات 36-19.
https://doi.org/10.30473/grup.2022.56544.2575
سلطانی، علی؛ هانیه خضرایی؛ سیدبهاره موسوی (1396). برنامه­ریزی کاربری زمین به منظور ارتقای تاب­آوری شهرها در برابر مخاطرات طبیعی، نشریه طراحی مهندسی و اکولوژیکی منظر. سال دوم. شماره 3. صفحات 8-1.
https://magiran.com/p1711078
محمدپور، صابر؛ مهرداد مهرجو (1400). کاربست سیاست­های کاربری زمین در راستای ارتقای تاب­آوری شهری؛ مطالعه موردی: شهر رودبار، فصلنامه شهر پایدار. دوره 4. شماره 3. صفحات 54-39.
https://doi.org/10.22034/jsc.2021.229769.1241
مرکز آمار ایران. (1395). نتایج هشتمین سرشماری عمومی نفوس و مسکن.
https://www.amar.org.ir
مرکز مطالعات و برنامه­ریزی شهر تهران. (1399). اقدامات شهرهای بزرگ جهان و کلانشهرهای ایران در مقابله با ویروس کرونا، شهرداری تهران. تهران.
https://rpc.tehran.ir
معرب، یاسر؛ امید حیدری؛ اسماعیل صالحی؛ پیمان گلچین (1398). بررسی و ارزیابی میزان تاب­آوری ساختاری- کالبدی کاربری اراضی شهری در برابر بلایا (مطالعه موردی: منطقه یک شهرداری تهران)، فصلنامه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری چشم­انداز زاگرس. دوره 11. شماره 39. صفحات 157-135.
https://sanad.iau.ir/Journal/zagros/Article/937923
هندیانی، عبدالله؛ غلامرضا سروشان؛ پروانه زیویار‌پرده­ای؛ علی توکلان (1401). بررسی تاثیر حکمروایی شهری بر تاب‏آوری شهرها (مورد مطالعه: شهر تهران)، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال بیست­ و ­دوم. شماره 67. صفحات 437-413.
https://doi.org/10.52547/jgs.22.67.413
Baker, M. (2024). Land-use planning. In Encyclopedia of Quality of Life and Well-Being Research. Cham: Springer International Publishing.‏
https://doi.org/10.1007/978-3-031-17299
Cheshmehzangi. A. (2020). The city in need: urban resilience and city management in disruptive disease outbreak events. Springer, Singapore.
https://doi.org/10.1007/978-981-15-5487-2
Cvetković, V. M., Renner, R., Aleksova, B., & Lukić, T. (2024). Geospatial and Temporal Patterns of Natural and Man-Made (Technological) Disasters (1900-2024): Insights from Different Socio-Economic and Demographic Perspectives. Applied Sciences, 14(18), 8129.‏
https://doi.org/10.3390/app14188129
Da Silva, C .A., Dos Santos, E. A., Maier, S. M., & Da Rosa, F. S. (2020). Urban resilience and sustainable development policies: An analysis of smart cities in the state of São Paulo. Revista de Gestão, 27(1), 61-78.
https://doi.org/10.1108/REGE-12-2018-0117
Datola, G. (2023). Implementing urban resilience in urban planning: A comprehensive framework for urban resilience evaluation. Sustainable Cities and Society, 98, 104821.
https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104821
Drewes, J. E., van Aswegen, M., & Richter, M. (2018). Towards more resilient cities: land use and urban efficiency. ARCHive-SR, 2(1), 1-12.
https://doi.org/10.21625/archive.v2i1.231
Effiong, C., Ngang, E., & Ekott, I. (2024). Land use planning and climate change adaptation in river-dependent communities in Nigeria. Environmental Development, 49, 100970.‏‏‏
https://doi.org/10.1016/j.envdev.2024.100970
Irajifar, L., Alizadeh, T., & Sipe, N. (2016). The impact of urban form on disaster resiliency: A case study of Brisbane and Ipswich, Australia. International Journal of Disaster Resilience in the Built Environment, 7(3), 1-13.
https://doi.org/10.1108/IJDRBE-10-2014-0074
March, A., & Gonzalez-Mathiesen, C. (2020). Land Use Planning for Disaster Resilient Communities. Australian Institute for Disaster Resilience, Melbourne.‏
https://knowledge.aidr.org.au/media/7729/aidr_handbookcollection_land-use-planning-for-disaster-resilient-communities.pdf
Meerow, S., & Newell, J. P. (2019). Urban resilience for whom, what, when, where, and why?. Urban geography, 40(3), 309-329.‏
https://doi.org/10.1080/02723638.2016.1206395
Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38-49.‏
https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2015.11.011
Meshkini, A., Hajilou, M., Jokar, S., & Esmaeili, A. (2021). The role of land use patterns in earthquake resilience: a case study of the Ahvaz Manba Ab neighborhood. Natural Hazards, 109, 2027-2051.
https://doi.org/10.1007/s11069-021-04909-0
Monstadt, J., & Schmidt, M. (2019). Urban resilience in the making? The governance of critical infrastructures in German cities. Urban Studies, 56(11), 2353-2371.‏
https://doi.org/10.1177/0042098018808483
OECD. (2022). Resilient Cities.
https://www.oecd.org/cfe/resilient-cities
Pahl-Wostl, C., Odume, O. N., Scholz, G., De Villiers, A., & Amankwaa, E. F. (2023). The role of crises in transformative change towards sustainability. Ecosystems and people, 19(1), 2188087.‏‏
https://doi.org/10.1080/26395916.2023.2188087
Ribeiro, P. J. G., & Gonçalves, L. A. P. J. (2019). Urban resilience: A conceptual framework. Sustainable Cities and Society, 50, 101625.
https://doi.org/10.1016/j.scs.2019.101625
Richter, M. M. (2017). Land use and urban efficiency: towards more resilient cities (Doctoral dissertation, North-West University, Potchefstroom Campus).‏
http://hdl.handle.net/10394/25790
Sicuaio, T., Zhao, P., Pilesjo, P., Shindyapin, A., & Mansourian, A. (2024). Sustainable and resilient land use planning: A multi-objective optimization approach. ISPRS International Journal of Geo-Information, 13(3), 99.‏
https://doi.org/10.3390/ijgi13030099
Siddika, S., & Sresto, M. A. (2025). Assessing urban resilience of Khulna City in response to environmental and socioeconomic challenges. DYSONA-Applied Science, 6(1), 134-144.‏
https://doi.org/10.30493/das.2024.481910
Silva, C. A. D., Santos, E. A. D., Maier, S. M., & Rosa, F. S. D. (2019). Urban resilience and sustainable development policies. Revista de Gestão, 27(1), 61-78.‏
http://doi.org/10.1108/REGE-12-2018-0117
Yin, Z., Liu, Z., Liu, X., Zheng, W., & Yin, L. (2023). Urban heat islands and their effects on thermal comfort in the US: New York and New Jersey. Ecological Indicators, 154, 110765.‏
https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2023.110765
Zuniga-Teran, A. A., Gerlak, A. K., Mayer, B., Evans, T. P., & Lansey, K. E. (2020). Urban resilience and green infrastructure systems: Towards a multidimensional evaluation. Current Opinion in Environmental Sustainability, 44, 42-47.‏
https://doi.org/10.1016/j.cosust.2020.05.001
 

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 16 آذر 1403
  • تاریخ بازنگری: 21 اسفند 1403
  • تاریخ پذیرش: 25 اسفند 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار