ویژگی‏های درّه‏ های یخچالی ایران مطالعة موردی: درة سارمساقلو

جعفری, غلام حسن

doi:10.22111/gdij.2025.50566.3704

ویژگی‏های درّه‏ های یخچالی ایران مطالعة موردی: درة سارمساقلو

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

غلام حسن جعفری

دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

10.22111/gdij.2025.50566.3704

چکیده

مناظر کوهستانی متأثر از یخچال‏های طبیعی، به بازسازی محیط دیرینة یخچال کمک فراوانی می‏نمایند. در این مقاله از یک مدل عددی فرسایش یخچالی برای کشف حداکثر گسترش زبانه‏های یخچالی استفاده شده است. تمرکز این مقاله بر تکامل پروفیل‌ عرضی دره بر اساس موازنة جرم یخ با ابعاد عرضی درّه است که در مقیاس‌های زمانی هزاران تا صدها هزار سال تکامل یافته است. در بخش شمالی حوضة زنجانرود، رودخانة «سارمساقلو» بهسمت غرب جریان دارد و از طریق زنجانرود، به قزلاوزن می‏پیوندد. لندفرم‏های یخچالی حوضة «سارمساقلو»، به کمک مشاهدات میدانی مبتنی بر «GPS»، داده‏های «DEM» ‏مستخرج از «SRTM» با قدرت تفکیک 30 متر و «Google Earth » ‏(وضوح 15 متر) رقومی شدند. بعد از آن نمایه‏هایی از درّه که بر اثر توزیع فضایی جرم یخ، متناسب با ارتفاع شکل گرفته بود، در ارتباط با عمق درّه، عرض مقطع، مساحت مقطع و حجم درّه تجزیه‏وتحلیل‏ شد. همچنین با استناد به یافته‏های اسنادی (روابط خطی بین دما و بارش با ارتفاع)، شرایط اقلیم کنونی و کواترنری تجزیه‏وتحلیل‏ گردید. بر اساس برآوردهای حاصله، افزایش ارتفاع دیوارة درة «سارمساقلو»، تابعی از فاصلهگرفتن از ارتفاع برف‏مرز دائمی ‏بوده است؛ بهگونه‏ای‏ که در ارتفاع بین 1800-1900 متر به حداکثر خود رسیده است. در این مکان در دوره‏های سرد کواترنری، سنگ‏های مقاوم شیل آهکی با توف، مانعی بر سر جریان یخچال بوده‏‏ و باعث تجمع بیشازحد یخ شده است. مسلماً تفاوت‌های زیاد درّه‏ها، از ماهیت یخچال‏های طبیعی و لیتولوژی بستر یخی تبعیت می‏نماید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

ژئومورفولوژی و توسعه

عنوان مقاله [English]

Characteristics of Glacial Valleys in Iran Case study: Sarmasaqlou Valley

نویسنده [English]

Gholam hassan Jafari

Associate Professor of Geography, Zanjan University, Zanjan, Iran

چکیده [English]

Glacier-impacted mountain landscapes greatly contribute to the reconstruction of the glacial paleoenvironment. In this paper, a numerical model of glacial erosion is used to explore the maximum extension of glacial valleys. The focus of this paper is on the evolution of the valley transverse profile based on the ice mass balance with the valley transverse dimensions, which has evolved on time scales of thousands to hundreds of thousands of years. In the northern part of the Zanjanrud basin, the Sarmasaqlou River flows westward and joins the Ghezel-Ozan through the Zanjanrud. The glacial landforms of the Sarmasaqlou basin were digitized using GPS-based field observations, DEM data extracted from SRTM, and Google Earth. After that, the valley profiles formed by the spatial distribution of ice mass, proportional to the altitude, were analyzed in relation to the valley depth, cross-sectional width, cross-sectional area and valley volume. Based on documentary findings, the current and quaternary climate conditions were analyzed. Based on the resulting estimates, the increase in the height of the Sarmasaqlu valley wall was a function of the distance from the ELA; in such a way that it reached its maximum at an altitude of 1800-1900 meters. In this place, during the cold periods of the Quaternary, resistant limestone shale and tuff rocks were an obstacle to the flow of the glacier and caused excessive accumulation of ice. Certainly, the great differences in the valleys are due to the nature of the natural glaciers and the lithology of the ice bed.

کلیدواژه‌ها [English]

Iranian glaciers
mountain glaciers
maximum glacial extension
Quaternary

مراجع

جعفری، غلام‌حسن؛ اصغر رستم‌خانی (1394). بررسی تحولات کواترنری دره‏های کوهستانی با استفاده از خطوط منحنی میزان مطالعه موردی (ارتفاعات سبلان)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. دوره 30. شماره پیاپی 3. صفحات 138-121.

https://jgr.ui.ac.ir/article_18141.

جعفری، غلام‌حسن؛ زینب براتی (1397). بازسازی شرایط اقلیمی دوره‌های یخچالی پلیوستوسن الوند همدان بر اساس شواهد ژئومورفولوژی، فصلنامه جغرافیای طبیعی. دوره 11. شماره پیاپی40. صفحات 139-121.

‏https://civilica.com/doc/1162659

جعفری، غلام‌حسن؛ صیاد اصغری‌سراسکانرود (1393). بررسی آثار یخچالی کواترنری زنجان رود، پژوهش‌های ژئومورفولوژی کمّی. دوره 3. شماره پیاپی 2. صفحات 30-16.

https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.22519424.1393.3.2.2.0

جعفری، غلام‌‌حسن، مهدی فیض‌اله‌‌پور؛ زینب براتی (1394). بازسازی ارتفاع برف‌مرز دائمی‌کواترنری الوند همدان (با سه روش رایت، شیب- جهت و ضریب خمیدگی)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی.دوره30. شماره پیاپی4. صفحات 149-131.

‏http://georesearch.ir/article-1-91-fa.html

جعفری، غلام‌حسن؛ نسرین حضرتی (1398). مرز سیستم شکل‌زای یخچال کواترنری در حوضه‌های آبریز شمال غرب ایران، هیدروژئومورفولوژی. دوره 6. شماره پیاپی 18. صفحات 96-79.

https://dorl.net/dor/20.1001.1.23833254.1398.6.18.5.4

رامشت، محمد‌حسین؛ نرگس ‏شوشتری (1383). آثار یخساری و یخچالی در سلفچگان قم، تحقیقات جغرافیایی سال هفتاد و سوم. ‏شماره پیاپی 19. صفحات 132-119.

https://elmnet.ir/doc/1303694-81412

رامشت، محمدحسین (1382). نظریة کیاس در ژئومورفولوژی، نشریه جغرافیا و توسعه. دوره 1. شماره پیاپی 1. صفحات 37-13.

doi: 10.22111/gdij.2003.3639

رجبی، معصومه؛ مریم بیاتی‌خطیبی (1387). بررسی لندفرم دره‌های یخچالی مطالعه موردی: دره‌های یخچالی کوهستان سهند، پژوهش‏های جغرافیای طبیعی. شماره پیاپی 63. صفحات 121-105.

‏https://civilica.com/doc/1919759 ‏‏

شافعی، علیرضا؛ ناصر عبادتی؛ امیر نعیمی (1387). بررسی شرایط زمین‌ساختی- رسوبی منطقه ویر، جنوب شرق سلطانیه، همایش زمین‌شناسی کاربردی و محیط زیست.

https://sid.ir/paper/818605/fa

شریفی‌پیچون، ‏محمد؛ کاظم ‏طاهری‌نژاد؛ فاطمه ‏زارع (1396). شواهد ژئومورفولوژی آثار یخچالی در عصر پلئیستوسن نمونه موردی: حوضه دشت ابراهیم آباد-یزد، دو فصلنامه کواترنری ایران. ‏سال سوم. شماره پیاپی 1. صفحات 28-15.

https://doi.org/10.22034/irqua.2017.701892

میرموسوی، سیدحسین؛ مصطفی حسین‌بابایی (1390). مطالعه توزیع زمانی- مکانی احتمال وقوع یخبندان در استان زنجان، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی. سال بیست و دوم. شماره ‏پیاپی 3. صفحات 180-167.

https://gep.ui.ac.ir/article_18513.html.

Anderson, R. S., Anderson, L. S., Armstrong, W. H., Rossi, M. W., & Crump, S. E (2018). Glaciation of alpine valleys: The glacier-debris-covered glacier-rock glacier continuum. Geomorphology, No. 311, 127-142.

https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2018.03.015

Bennett, M. M., & Glasser, N. F (Eds.) (2011). Glacial geology: ice sheets and landforms. John Wiley & Sons.

https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=p6X0M5hAQj8C&oi=fnd&pg=PP1&dq=Glacial+geology:+ice+sheets+and+landforms&ots=0Kj0Tk99IX&sig=_HM6YI8969Dt_hbn80NVuT-fSz8

Church, M., & Ryder, J. M. (1972). Paraglacial sedimentation: a consideration of fluvial processes conditioned by glaciation. Geological Society of America Bulletin, 83(10), 3059-3072.

https://doi.org/10.1130/0016-7606(1972)83[3059:PSACOF]2.0.CO;2

Dar, R. A., Paul, O. J., Murtaza, K. O., & Romshoo, S. A (2021). Late Quaternary glacial geomorphology of Kashmir Valley, NW Himalayas: a case study of the Sind basin. In Water, cryosphere, and climate change in the Himalayas: A geospatial approach (145-157). Cham: Springer International Publishing.

doi.org/10.1007/978-3-030-67932-3_9

Egholm, D. L., Nielsen, S. B., Pedersen, V. K., & Lesemann, J. E (2009). Glacial effects limitingmountainheight. Nature, Vol. 460, No. 7257, 884-887.

https://www.nature.com/articles/nature08263.

Evans, D. J., Rother, H., Hyatt, O. M., & Shulmeister, J (2013). The glacial sedimentology and geomorphological evolution of an outwash head/moraine-dammed lake, South Island, New Zealand. Sedimentary Geology, No. 284, 45-75.

https://doi.org/10.1016/j.sedgeo.2012.11.005

Hallet, B., Hunter, L., & Bogen, J (1996). Rates of erosion and sediment evacuation by glaciers: A review of field data and their implications. Global and Planetary Change, Vol. 12, No 1-4, 213-235.

https://doi.org/10.1016/0921-8181(95)00021-6.

Harbor, J. M (1992). Numerical modeling of the development of U-shaped valleys by glacial erosion. Geological Society of America Bulletin, Vol. 104, No. 10, 1364-1375.

https://doi.org/10.1130/0016-7606(1992)104<1364:NMOTDO>2.3.CO;2.

Harbor, J. M., Hallet, B., & Raymond, C. F (1988). A numerical model of landform developmentbyglacialerosion. Nature, Vol. 333, No. 6171, 347-349.

https://www.nature.com/articles/333347a0.

Harrison, S. P., Kohfeld, K. E., Roela‏ndt, C., & Claquin, T (2001). The role of dust in climate changes today, at the last glacial maximum and in the future. Earth-Science Reviews, Vol. 54, No. 1-3, 43-80.

https://doi.org/10.1016/S0012-8252(01)00041-1.

Herman, F., & Braun, J (2008). Evolution of the glacial landscape of the Southern Alps of New Zealand: Insights from a glacial erosion model. Journal of Geophysical Research: Earth Surface, No. 113, No. F2.

https://doi.org/10.1029/2007JF000807.

Hook, G (2024). Julius Haast and the discovery of the origin of alpine lakes. Annals of Science, 1-41.

https://doi.org/10.1080/00033790.2024.2304332.

Jafari, G. H., & Mohammadi, H (2018). Reconstruction of the quaternary glacial lakes of Iran (Qala'ehchai Basin of Zanjan Province). Applied Ecology & Environmental Research, Vol. 16, No. 5, 5869-5891.

http://dx.doi.org/10.15666/aeer/1605_58695891

Jóhannesson, T., Raymond, C., & Waddington, E. D (1989). Time-scale for adjustment of glaciers to changes in mass balance. Journal of Glaciology, Vol. 35, No. 121, 355-369.

https://doi.org/10.3189/S002214300000928X.

Li, Y., Liu, G., & Cui, Z (2001). Glacial valley cross-profile morphology, Tian Shan Mountains, China. Geomorphology, 38(1-2), 153-166.

https://doi.org/10.1016/S0169-555X(00)00078-7.

MacGregor, K. R., Anderson, R. S., & Waddington, E. D (2009). Numerical modeling of glacial erosion and headwall processes in alpine valleys. Geomorphology, Vol. 103, No. 2, 189-204.

https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2008.04.022.

MacGregor, K. R., Anderson, R. S., Anderson, S. P., & Waddington, E. D (2000). Numerical simulations of glacial-valley longitudinal profile evolution. Geology, Vol. 28, No. 11, 1031-1034.

https://doi.org/10.1130/0091-7613(2000)28<1031:NSOGLP>2.0.CO;2.

MacMillan,R. A., & Shary, P.A (2009). Landforms and landform elements in geomorphometry. Developments in soil science, No. 33, 227-254.

https://doi.org/10.1016/S0166-2481(08)00009-3.

Meier, M. F., Tangborn, W. V., Mayo, L. R., & Post, A (1971). Combined ice and water balances of Gulkana and Wolverine Glaciers, Alaska, and South Cascade Glacier, Washington, 1965 and 1966 hydrologic years, No. 715-A. US Geological Survey.

https://doi.org/10.3133/pp715A

Montgomery, D. R (2002).Valley formation by fluvial and glacial erosion. Geology, Vol.30, No.11,1047-1050.

https://doi.org/10.3133/pp715A.

Oerlemans, J., & Fortuin, J. P. F (1992). Sensitivity of glaciers and small ice caps to greenhouse warming. Science, Vol. 258, No 5079, 115-117.

https://doi.org/10.1126/science.258.5079.115

Oerlemans, J., van der Veen, C. J., Oerlemans, J., & van der Veen, C. J (1984). Modelling of Ice Flow. Ice Sheets and Climate, 41-66.

https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-009-6325-2_3.

Pelletier, J. D., Broxton, P. D., Hazenberg, P., Zeng, X., Troch, P. A., Niu, G. Y., ... & Gochis, D (2016). A gridded global data set of soil, intact regolith, and sedimentary deposit thicknesses for regional and global land surface modeling. Journal of Advances in Modeling Earth Systems, Vol. 8, No. 1, 41-65.

https://doi.org/10.1002/2015MS000526.

Penck, A (1905). Glacial features in the surface of the Alps. The Journal of Geology, Vol. 13, No. 1, 1-19.

https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/621202.

Peterson, D. W., & Peterson, D. L (1994). Effects of climate on radial growth of subalpine conifers in the North Cascade Mountains. Canadian Journal of Forest Research, Vol. 24, No. 9, 1921-1932.

https://doi.org/10.1139/x94-247.

Raymo, M. E (1994). The initiation of Northern Hemisphere glaciation. Annual Review of Earth And Planetary Sciences, Vol. 22, 353-383.

https://adsabs.harvard.edu/full/1994AREPS..22..353R.

Seddik,H., Sugiyama, S., & Naruse, R (2005). Numerical simulation of glacial-valley cross-section evolution. Bulletin of glaciological research, No. 22, 75-79.

https://www.research-collection.ethz.ch/handle/20.500.11850/37422.

Stensrud, W. A (2003). Basic Data Report For Drillhole C-2811 (Waste Isolation Pilot Plant-WIPP).

https://www.wipp.energy.gov/library/Information_Repository_A/Supplemental_Information/Powers,%20Stensrud%202003.pdf

Sugden, D. E (1976). A case against deep erosion of shields by ice sheets. Geology, Vol. 4, No. 10, 580-582.

‏https://doi.org/10.1130/0091-7613(1976)4<580:ACADEO>2.0.CO;2

Summerfield, M.A (1991). Global Geomorphology. London: Longman.

https://api.taylorfrancis.com/content/books/mono/download?identifierName=doi&identifierValue=10.4324/9781315841182&type=googlepdf