تدقیقی بر مبانی نظری- اندیشه‌ای و عملیاتی برنامه‌های توسعۀ شهری مطالعة موردی: شهر رشت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه جغرافیا انسانی و برنامه‌ریزی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران

2 پژوهشگر پسا دکترا، گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه گیلان، رشت

10.22111/gdij.2024.49183.3662

چکیده

  امروزه پاسخ به مسائل و چالش‌های درونی و بیرونی شهرها به‌خصوص در کلان­شهرها، تبدیل به مهم‌ترین و اصلی‌ترین دغدغۀ مدیریت شهری شده است. معمولا طرح‌ها و برنامه‌های شهری به­عنوان سندی برای ارائۀ وضع موجود، به چالش‌ها، تأکید بر قوت‌ها و فرصت‌ها، چشم‌انداز‌سازی و... اشاره داشته‌اند؛ لذا پژوهش حاضر بر آن بوده است تا به واکاوی نظری و عملیاتی برنامه‌های توسعه‌ای در شهر رشت بپردازد. بدین­منظور براساس تئوری زمینه‌ای، نوع پاسخ‌گویی به این هدف کیفی و مبتنی بر مطالعات اسنادی و مصاحبة عمیق با 30 نفر از صاحب­نظران سطح شهری بوده است. همچنین با استفاده از نرم‌افزار «MAXQDA» اقدام به استخراج کدهای باز و محوری و در نهایت کدگذاری گزینشی با بهره‌گیری از پتانسیل‌های شهر و نظر نخبگان شده است. نتایج بررسی‌های صورت­گرفته نشان­می‌دهد مهمترین مؤلفه‌های نظری اندیشه‌ای در بعد علی شامل: نظام برنامه‌ریزی کشور و محتوای طرح‌های جامع و مشکلات اجرایی، مشکلات مربوط به ماهیت حقوقی، اموال و دارایی‌های شهرداری‌ها و مراجع قضایی و ... است. در بعد پدیده شامل: غفلت مسائل اجتماعی،گرایش تقاضا برای تغییر کاربری زمین شهری در رشت به­واسطۀ جهت­گیری‌های غیر علمی ‌در طرح‌های توسعة شهری و... می­باشد؛ در بعد راهبرد شامل: جهت‌دهی برنامه به­سوی دستور کار اقدامات آینده، ارائة ماتریسی که متغیرهای محیطی به­طور منظم در آن چیده شده باشند و غیره است و نهایتا در بعد پیامد شامل: کاهش فشارهای فزآینده ناشی از؛ تغییرات محیطی، توسعة پویش تغییر مداوم و... بوده است. همچنین در بخش عملیاتی الگو مشاهده می‌شود که در مفهوم علی، مهمترین مقوله شامل: نارسایی‌های عمیق کالبد و محتوا؛ در بخش پدیده، مقولة چندپارگی‌های منتج به تضعیف و ناکارامدی نظام و طرح‌های شهری؛ در بخش راهبرد مقولة لزوم خودپالایی ریشه‌ای و بازسازی هدفمند با تأکید بر الزامات توسعه‌ای پراگماتیسم و نهایتاً در بخش پیامد مقولة عدم تکافوی راهکارهای موجود برای توسعة عملیاتی و آینده‌نگر مهمترین مقولاتی بوده‌اند که هر کدام مفاهیم مترتب بر خود را داشته‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Scrutiny on the Theoretical-ideological and Operational Foundations of Urban Development Programs (Case study: Rasht city)

نویسندگان [English]

  • Keramatollah Ziari 1
  • Maryam Sejodi 2
1 Professor of Human Geography and Planning, Faculty of Geography Tehran University, Tehran, Iran
2 Postdoctoral Researcher, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Guilan University, Rasht
چکیده [English]

The current research aims to analyze the theoretical and operational development programs in the city of Rasht; For this purpose, based on contextual theory, the type of response to this goal was qualitative and based on documentary studies and in-depth interviews with 30 city-level experts. Then, by using MAXQDA software, open and central codes have been extracted and finally, selective coding has been done by taking advantage of the city''''s potential and the opinion of elites. The results of the studies show that the most important theoretical and ideological components in the causal dimension include the country''''s planning system and the content of comprehensive plans and implementation problems, problems related to the legal nature, property and assets of municipalities and judicial authorities, etc. .; on the other hand, the phenomenon includes the neglect of social issues, the tendency of demand to change the use of urban land in Rasht towards non-scientific orientations in urban development plans, etc.; In the strategy dimension, it includes directing the program towards the agenda of future actions, providing a matrix in which the environmental variables are regularly arranged and...; Finally, in the consequence dimension, it has included the reduction of increasing pressures caused by environmental changes, the development of continuous change dynamics, etc. It can also be seen in the operational part of the model that in the causal concept, the most important category includes deep deficiencies of the body and content; In the phenomenon section, the category of fragmentation resulting in the weakening and inefficiency of the system and urban plans; In the strategy section, the category of the need for radical self-improvement and targeted reconstruction with emphasis on the development requirements of pragmatism, and finally, in the consequence section, the category of non-use of existing solutions for operational and forward-looking development were the most important categories, each of which had its own implications.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Development program
  • theoretical-ideological foundations
  • operational analysis
  • MAXQDA
  • Rasht city
آور، محمد؛ محمد موغلی؛ محمدابراهیم عفیفی (1401). تبیین نقش عوامل مؤثر بر عدم تحقق اهداف طرح توسعه شهری (مطالعه موردی: شهر لمزان)، جغرافیا و مطالعات محیطی. سال یازدهم. شماره 42. صفحات 39-24.
اسماعیل‌زاده، حسن؛ لطفعلی کوزه‌گر؛ مهدی علیان؛ علی‌اصغر آدینه‌وند (1395). فراتحلیلی بر پژوهش‌های حوزۀ حکمروایی شهری در ایران، برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دورۀ بیستم. شماره 2. صفحات 40-1.
پاکدامن‌کلتی، رستم‌علی؛ محمود محمدی؛ محمد مسعود (1398). آسیب‌شناسی مردم‌نگر در اجرای طرح های توسعۀ شهری (مطالعه موردی: شهر ساری)، مطالعات توسعه اجتماعی- فرهنگی. دوره هشتم. شماره 2. صفحات 147-121.
پورحسین‌روشن، حمید؛ محمدرضا پورجعفر؛ صدیقه علی‌اکبری (1399). تبیین چالش‌های تحقق‌پذیری طرح‌های شهر در ایران، معماری و شهرسازی، سال سی و یکم. شماره 93. صفحات 128-111.
جعفری‌سیدآباد، وحید (1388). بررسی و تحلیل استراتژی های توسعه شهری در شهر چناران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد. استاد راهنما: محمدرحیم رهنما.
حجتی، حمید؛ رسول قربانی (1401). بررسی تطبیقی- انتقادی مبنا و روند تهیه طرح‌های جامع؛ استراتژیک و ساختاری- راهبردی، دانش شهرسازی. دوره هفتم. شماره 2. صفحات 90-65.
حجتی، حمید (1395). پیش بینی‌های جمعیتی طرح جامع و تأثیرات آن با تمرکز بر شهر رشت، کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری، مدیریت شهری و محیط زیست در هزاره سوم. گیلان، رشت.
حسنعلی‌زاده، سمانه (1397). بررسی چالش‌ها و موانع اجرای بودجه‌ریزی عملیاتی در شهرداری رشت، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: کامبخش فرحمند. استاد مشاور: مهناز همتی‌ نوع‌دوست گیلانی.دانشگاه پیام نور استان گیلان. رشت.
خلیل‌آبادی، حسن (1390). استراتژی توسعه شهری، تهران. انتشارات مهکام.
خوشاب، علی؛ براتعلی خاکپور؛ ریحانه علائی (1401). آسیب شناسی طرح‌های توسعه شهری از فرایند تهیه تا اجرا با تاکید بر طرح جامع و تفصیلی شهر مشهد، جغرافیا و توسعه فضای شهری. سال نهم. شماره 3. صفحات 216-195.
رکن‌‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ سیدعلی بدری (1391). بنیان‌های نظریه‌ای الگوی توسعه‌ای روستای نمونه، چاپ اول. گیلان. استانداری گیلان
 
رهنمایی، محمدتقی؛ صابر محمدپور؛ حافظ اسکندری‌چوبقلو؛ ایوب منوچهری‌میاندواب (1386). آسیب‌شناسی حقوقی طرح‌های توسعه شهری از تدوین تا اجرا، علوم جغرافیایی. سال دوم. شماره 5. صفحات 30-7.
زنگنه‌شهرکی، سعید؛ مریم نظری؛ سعید امیرفخریان (1401). اولویت‌بندی راهبردهای توسعه شهری؛ مطالعه موردی: شهر رشت، چشم‌انداز شهرهای آینده. دوره دوم. شماره 3. صفحات 105-91.
زیاری، کرامت‌اله؛ مصطفی بهزادفر (1402). برنامه‌ریزی راهبردی - عملیاتی توسعه شهری (مطالعه موردی شهر بندر عباس)، دانش شهرسازی. دوره هفت. شماره 3. صفحات 120-90.
زیاری، کرامت‌اله؛ علی مهدی؛ معصومه مهدیان بهنمیری؛ کامران رضایی‌تقی‌آبادی؛ فاطمه تیلکوی‌بگه‌جان (1402). کاربرد استراتژی توسعۀ شهری (CDS) در ساماندهی سکونتگاه‌های غیر رسمی، مطالعه موردی شهر مهاباد، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. دوره 5. شماره 1. صفحات 22-1
زیاری، کرامت‌اله؛ علی حسینی؛ مسعود بهزادی‌راد (1401). تحلیل و شناسایی پیشران‌های کلیدی راهبرد توسعه شهر (CDS) در برنامه‌ریزی شهر، رویکرد آینده‌پژوهی به مقوله شهر، شهر پایدار. دوره 5. شماره 3. صفحات 60-39.
زیاری، کرامت‌اله؛ علیرضا محمدی (1394). تحلیلی از ویژگی‌های مدیریت توسعه  منطقه‌ای در ایران طی دوره‌های قبل و بعد از انقلاب اسلامی (از 1286 تا 1394)، مجلس و راهبرد. سال بیست و دوم. شماره 84. صفحات 98-73.
سرور، رحیم؛ محمدعلی خلیجی (1401). آسیب‌شناسی برنامه‌های آمایش سرزمین در استان گیلان، دوره سوم. شماره 4. صفحات 20-1.
سیلور، کریستینا؛ آن لوینز (1393). راهنمای گام به گام استفاده از نرم‌افزار مکس کیودا در تحقیق کیفی، ترجمه: ابوالفضل رمضانی. تهران. جامعه‌شناسان.
شارمند، مهندسین مشاور معماری و شهرسازی (1382). تدوین شیوه های مناسب تهیه طرح‌های شهری در ایران، جلد دوم. تهران. انتشارات سازمان شهرداری‌های کشور.
شریف‌زادگان، محمدحسین؛ بهزاد ملک‌پوراصل (1392). مبانی نظری و تجارب به کارگیری ماتریس تحلیلی سوات در برنامه‌ریزی استراتژیک توسعه منطقه‌ای (تجربه کشورهای اسکاندیناوی و یک تجربه از ایران)، تهران. انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
عظیمی، نورالدین؛ صالح پویان (1393). بررسی تغییرات کاربری زمین شهری از طریق مصوبات کمیسیون ماده پنج (مطالعه موردی شهر رشت)، جغرافیا و برنامه‌ریزی. سال هجدهم. شماره 47. صفحات 195-171.
 
قادری، محمدرضا؛ حسن سبحانی (1387). مقدمه‌ای بر مبانی و اصول برنامه‌ریزی، سمنان. انتشارات دانشگاه سمنان.
کولیوند، حجت‌الله؛ مرتضی طلاچیان؛ حمید ماجدی (1399). تحلیل زمینه‌ای بر آسیب‌شناسی طرح‌های توسعه شهری در ایران، برنامه‌ریزی و آمایش فضا. دوره بیست و چهارم. شماره 4. صفحات 175-153.
لطیفی، غلامرضا (1391). مبانی و اصول برنامه‌ریزی و توسعه منطقه‌ای، تهران. نشر علم.
مرادی‌مسیحی، واراز (1384). برنامه‌ریزی استراتژیک و کاربرد آن در شهرسازی ایران نمونه موردی کلان شهر تهران، تهران. انتشارات پردازش و برنامه‌ریزی شهری.
مهرزاد، جمال (1382). ارزیابی عملکرد طرح جامع تبریز در اهداف و راهبردها، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. دانشگاه آزاد اسلامی نجف‌آباد اصفهان. رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری.
Abuiyada, Reem (2018). Traditional Development Theories have failed to Address the Needs of the majority of People at Grassroots Levels with Reference to GAD, International Journal of Business and Social Science Vol. 9 .No. 9.
Bajmocy, Zoltan and Gébert, Judit and Málovics, György and Berki, Boglárka and Juhasz, Judit (2020). Urban Strategic Planning from the Perspective of Well-Being: Evaluation of the Hungarian Practice. European Spatial Research and Policy. 27. 221-241. 10.18778/1231-1952.27.1.10.
Frantzeskaki, N.; Bush, J (2021). Governance of nature-based solutions through intermediaries for urban transitions a case study from Melbourne, Australia, Urban For. Urban Green. 64, 127262,
Finlands Regional Development Strategy 2020 (2010). Publication of the Ministry of Employment and the EconomyRegional development.
https://journal.ut.ac.ir/article_85559.html
Godau, Ralph )2004.( qualitative data analysis software: nvivo, Qualitative Research Journal, 17
Godau, Ralph (2004). Qualitative Data Analysis Software: MAXqda, Qualitative Research Journal, 1-8.
Hohmann, Claudia and Truffer, Bernhard (2022). The Infrastructure Transition Canvas: a tool for strategic urban infrastructure planning. Nature-Based Solutions.
Jackson, Randall W.; Hewings, Geoffrey J.D.; Rey, Serge; Lozano-Gracia, Nancy (2019) .Regional Development: Challenges, Methods, and Models, Regional Research Institute, Web Book of Regional Science
Jofre, S (2011). Strategic Management: The theory and practice of strategy in (business) organizations. Kgs. Lyngby: DTU Management. DTU Management, No. 1
Kozina, Jani, Bole, David, Tiran, Jernej (2020). Forgotten values of industrial city still alive: What can the creative city learn from its industrial counterpart?, City, Culture and Society,
www.elsevier.com/locate/ccs.
 
 Kuckartz, Anne M.;Kuckartz, Udo (2002). Qualitative Text Analysis with MAXQDA, Researchgate1-30. https://www.researchgate.net/publication/239926542_Qualitative_Text_Analysis_with_MAXQDA
Lydon, Mike (2015). Tactical Urbanism 2: short-term action, long-term change.
Muminović, Esad, Uroš Radosavljević, and Džemila Beganović (2020). "Strategic Planning and Management Model for the Regeneration of Historic Urban Landscapes: The Case of Historic Center of Novi Pazar in Serbia" Sustainability 12, No. 4: 1323
Parker Gates, L (2010). Strategic Planning with Critical Success Factors and Future Scenarios: An Integrated Strategic Planning Framework, a Technical Report, Software Engineering Inestitut.
Phonm Penh Municipality (2005). City Development Strategy, 2005-2015.
Plummer, Paul, Tonts, Matthew , Martinus, Kirsten (2014). Endogenous Growth, Local Competitiveness and Regional Development: Western Australia’s Regional Cities, 2001-2011, Journal of Economic and Social Policy , Volume 16 | Issue 1. 1-31.
Rahman, M. A. U (2016). Urban sustainability through strategic planning: A case of metropolitan planning in Khulna city, Bangladesh. Journal of Urban Management, 5(1), 16-22.
Torre, Andre;Wallet, Frederic (2016). Policies of Regional Development and Planning, Regional Development in Rural Areas. Analytical tools and Public policies, Springer Briefs in Regional Science, Springer, 110 p.