آنالیز فضایی سکونتگاه‌‌های روستایی سرزمین ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسا‌‌دکتری ژئومورفولوژی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 استاد ژئومورفولوژی، گروه جغرافیای طبیعی، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

آنالیز الگوی چینش سکونتگاه‌هـای پهنه سرزمینی ایران، در ایجاد و توسعه کانون‌های مدنی مؤثر است و می‌تواند در تهیة سند آمایش بنیادین کاربرد گسترده‌ای داشته باشد. این پژوهش در قلمرو دانش آمایش و با هدف ادراک سرزمینـی ، به بررسی و آنالیز فضایی سکونتگاه‌هـای روستایی، با روش کمی - تحلیلی و مـدل‌سازی، با استفـاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) پرداخته است. ریخت‌شناسی فضای سکونتگاه‌های روستایی ایران با نگاه به عوامل محیطی چون؛ ارتفاع، شیب، جهت شیب، سطوح محدب و مقعر، دمای سطح زمین، بارش، رطوبت نسبی مورد توجه قرار گرفت و با بررسی و تلفیق این عوامل، مدل داده-های رستری و مفاهیم جدیدی ابداع و تبیین شد. پس از آستانه‌گذاری و کدگذاری مدل داده‌های رستری، سیستم‌های شکل‌زای پهنه سرزمینی ایران استخراج و سپس الگوی چینش فضایی سکونتگاه‌های روستایی و توان مدنیّت‌زای محیطی در هر یک از سیستم‌ها و زیر‌سیستم‌های شکل‌زا تحلیل و بررسی شد. همچنین توان مدنیّت‌زایی محیطی با مؤلفه‌های مورفولوژیکی شامل ارتفاع، شیب و جهت شیب محاسبه و تحلیل شده است. نتایج حاصل از این پژوهش نشان می‌دهد که الگو‌ی چینش فضایی سکونتگاه‌های روستایی، در تعامل با سیستم‌های شکل‌زا و مؤلفه‌های مورفولوژیکی - اقلیمی بوده است و همچنین آنالیز فضای سکونتگاهی می‌تواند نقشی مهم و تأثیرگذار در تحقق اهداف راهبردی نظام سکونتی ایران، در چهارچوب اصول آمایش بنیادین داشته باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Spatial Analysis of Irans’ Rural Settlement

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Nematollahi 1
  • Mohammad Hossain Ramesht 2
1 Postdoctoral researcher, Department of Physical Geography, Faculty of Geography Sciences and Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 Professor, Department of Physical Geography, Faculty of Geographical Sciences and Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده [English]

The analysis of the pattern of the arrangement of settlements in the Iran It is effective in creating and developing population centers. This research in the area of spatial planning and relying on quantitative-analytical method, has analyzed the pattern of spatial arrangement of rural settlements based on environmental factors.Therefore, it analyzes the spatial pattern of rural settlements. Morphology of the space of rural settlements in Iran according to environmental factors such as; Elevation, slope, aspect, convex and concave surfaces, land surface temperature (LST), precipitation, relative humidity have been analyzed. And by analyzing and combining these factors, raster data models and new concepts have been invented and explained. After thresholding and coding the raster data model, the spatial relationships between them have been processed and Iran's Geomorphic systems have been extracted. Then, the pattern of spatial syntax of rural settlements and the potential of environmental civilization in each of the Geomorphic systems and subsystems have been analyzed and studied. Also, the potential of environmental civilization with morphological components including Elevation, slope and aspect was calculated and analyzed. The results of this study show that the pattern of spatial syntax of rural settlements has been in interaction with Geomorphic systems and morphological components. Also, the analysis of the land spatial analysis can play an important and effective role in achieving the strategic goals of the Iranian residential system, within the framework of the principles of fundamental spatial planning.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Iran
  • Spatial analysis
  • Geomorphic System
  • Rural civil centers
استعلاجی، علیرضا؛ محمد جعفری (1393). نقش عوامل طبیعی در آرایش فضایی سکونتگاه‌‌های روستایی شهرستان‌ماهنشان، جغرافیا و مطالعات محیطی. سال سوم. شمارۀ دهم. صفحات 40-29. http://ges.iaun.ac.ir/article_555726.html
استعلاجی، علیرضا؛ مجتبی قدیری‌‌معصوم (1384). بررسی عوامل جغرافیایی در نظام استقرار سکونتگاه‌‌ها با تأکید بر تکنیک‌‌های کمّی، پژوهش موردی ناحیه ویلکیج توابع شهرستان نمین، پژوهش‌‌های جغرافیایی. شمارۀ 53. صفحات 136-121.http://ensani.ir/fa/article/47214
اکبراقلی، فرحناز؛ سعداله ولایتی (1386). بررسی جایگاه عوامل طبیعی در استقرار سکونتگاه‌‌های روستایی مطالعۀ موردی سکونتگاه‌‌های روستایی ارتفاعات کپه‌داغ- هزار مسجد، جغرافیا- انجمن جغرافیایی ایران. دورۀ جدید. سال پنجم. شمارۀ 12 و 13. صفحات 66-45. http://ensani.ir/fa/article/192263
جعفری،غلام‌‌حسن؛محمد جعفری(1397).سکونتگاه‌‌های روستایی زنجان‌‌‌‌، نقش عوامل طبیعی در پراکنش و استقرار آن‌ها‌‌، رشد آموزش جغرافیا. دورۀ سی و دوم. شمارۀ 3. صفحات 71-66. https://www.roshdmag.ir/fa/article/20863
رامشت، محمدحسین؛ فرهاد باباجمالی (1398). ژئومورفولوژی تحلیلی ایران، چاپ اول. انتشارات سمت. تهران. صفحه 281. https://samta.samt.ac.ir/content/20565
ریاحی، وحید؛ فرهاد جوان (1397). بررسی و تحلیل نقش عوامل جغرافیایی در پراکندگی فضایی نواحی روستایی شهرستان زنجان جغرافیا و برنامه‌ریزی، سال 22. شمارۀ 65. صفحات 21-1. https://geoplanning.tabrizu.ac.ir/article_8118.html
صدرموسوی، میرستار؛ رضا طالبی‌فرد؛ چیا نیازی (1396). بررسی نقش عوامل طبیعی در توزیع جغرافیایی سکونتگاه‌‌های روستایی مطالعۀ موردی شهرستان صحنه، مطالعات برنامه‌‌ریزی سکونتگاه‌‌های انسانی. دورۀ 12. شمارۀ 4.پیاپی41. صفحات 749-731. http://jshsp.iaurasht.ac.ir/article_538273.html
صلحی، سینا؛ عبداله سیف (1397). مورفولوژی نوری و کاربرد آن در ژئومورفولوژی، پژوهش‌‌های جغرافیای طبیعی. دورۀ 50. شمارۀ 4. صفحات 638-611. https://jphgr.ut.ac.ir/article_70312.html
صیدایی؛ سید اسکندر؛ اصغر نوروزی‌‌آورگانی (1389). تحلیلی بر الگوی استقرار فضایی‌سکونتگاه‌‌های روستایی در استان چهارمحال و بختیاری، جغرافیا و توسعه. شمارۀ 18. صفحات 68-53. http://ensani.ir/fa/article/166237  
عباسی، علیرضا (1387). ویژگی‌‌ها و پراکندگی فضایی مخروط‌‌افکنه‌‌های ایران و رابطۀ آن با سیستم‌‌های شکل‌‌زای اقلیمی، رسالۀ دکتری. جغرافیای طبیعی (ژئومورفولوژی). استاد راهنما دکتر محمدحسین رامشت. دانشگاه اصفهان. http://thesisdl.ui.ac.ir/Forms/Public/Details.aspx?Id=433&&Type=False&&Abs=#
عفیفی، محمدابراهیم (1396). راهبردهای علمی نقش عوامل طبیعی در استقرار سکونتگاه‌‌های شهری و روستایی با استفاده از GIS، مطالعۀ موردی: بخش جویم لارستان، نگرش‌‌های نو در جغرافیای انسانی، سال نهم. شمارۀ سوم. صفحات144-125. https://www.sid.ir/fa/journal/ViewPaper.aspx?id=308876
غلامی‌‌راد، زهرا؛ مجید ولی‌‌شریعت‌‌پناهی (1392). بررسی جایگاه عوامل طبیعی در استقرار سکونتگاه‌‌های روستایی استان کرمانشاه براساس مدل فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی AHP بااستفاده ازGIS ،فصلنامۀ جغرافیایی سرزمین. سال دهم. شمارۀ 37. صفحات 76- 55. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/10897
فاضل‌‌نیا، غریب؛ سیدیاسر حکیم‌‌دوست؛ مهدیه پورجعفرآبادی (1393). تحلیلی بر عوامل طبیعی مؤثر در پراکنش و استقرار سکونتگاه‌‌های روستایی در شهرستان سیرجان، برنامه‌‌ریزی منطقه‌‌ای. سال چهارم. شمارۀ 16. صفحات124-109. http://jzpm.miau.ac.ir/article_668.html
فاطمی، سیدباقر؛ یوسف رضایی (1389). مبانی سنجش از دور، چاپ دوم. انتشارات آزاده. تهران. صفحه 255.
فرجی‌‌سبکبار، حسنعلی (1391). تحلیل نابرابری‌‌های فضایی سکونتگاه‌‌های روستایی ایران، اقتصاد فضا و توسعۀ روستایی. سال یکم. شمارۀ 1. پیاپی 1‌‌. صفحات 100-83.  https://serd.khu.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-3-63&sid=1&slc_lang=fa
مرکز آمار ایران (1395). سال‌‌نامۀ آماری ایران. https://www.amar.org.ir/
مطیعی‌‌لنگرودی، سیدحسن؛ حسنعلی فرجی‌‌سبکبار؛ مجتبی قدیری‌‌معصوم؛ زهرا بخشی (1396). تحلیل فضایی پراکنش سکونتگاه‌‌های روستایی منطقۀ سبزوار نیشابور براساس منابع اکولوژیکی موجود، پژوهش‌‌های جغرافیای انسانی. دورۀ49. شمارۀ 1. صفحات 242-227. https://jhgr.ut.ac.ir/article_59773.html
ملکی، امجد (1388). ارزیابی موقعیت مکانی استقرار اماکن روستایی در شهرستان کرمانشاه، جغرافیای انسانی. سال اول. شمارۀ سوم. صفحات 26-13. https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=118360
موسوی، میرنجف؛ حسین نظم‌‌فر؛ احمد آفتاب (1392). بررسی نقش عوامل طبیعی در توزیع جغرافیایی جمعیت و سکونتگاه‌‌های شهری با استفاده از GIS و Geoda مطالعۀ موردی: استان آذربایجان غربی، جغرافیا و مطالعات محیطی. سال دوم. شمارۀ پنجم. صفحات 98-80. ttp://ges.iaun.ac.ir/article_552355.html
نمکی، سیدمحمد؛ اسماعیل علی‌‌اکبری؛ اسماعیل شریفی؛ نجفقلی غیاثی (1387). نقشۀ عوامل محیطی در آرایش فضایی سکونتگاه‌‌های روستایی مطالعۀ موردی: حوضۀ آبخیز مهاباد، علوم مهندسی آبخیزداری. سال دوم. شمارۀ 5. صفحات 20-11. http://jwmsei.ir/browse.php?a_id=89&sid=1&slc_lang=fa
Burrough, P. A., and McDonell, R. A. (1998). Principles of Geographical Information Systems (Oxford University Press, New York), 332 pp. https://books.google.com/books/about/Principles_Of_Geographical_Information_S.html?id=PAzBnQEACAAJ
Hengl, T, & Reuter, H. I. (Eds.) (2008). Geomorphometry: concepts,software,applications. Newnes.http://93.174.95.29/main/AD47DD0097050C9143EEEDF6149BDCA3
Horn,B.K.P(1981). Hill shading & the reflectance map. Proceedings of IEEE, 69(1):14-47. https://www.researchgate.net/publication/2996084_Hill_shading_and_the_reflectance_map
Howard, H. H., McMaster, R. B., Slocum, T. A., & Kessler, F. C (2008). Thematic cartography and geovisualization.http://93.174.95.29/main/CAADAB036238503F3A8F788B7CE1864A
Schowengerdt, R. A (2006). Remote sensing: models and methods for image processing. Elsevier, P558.http://library.lol/main/C898E744CD72B7803FA59C44FDD7BFF0
https://search.earthdata.nasa.gov/search 
http://wiki.gis.com/wiki/index.php/Jenks_Natural_Breaks_Classification