مجله جغرافیا و توسعه

مجله جغرافیا و توسعه

گذار به معیشت پایدار در جوامع عشایری: تحلیل تنوع‌بخشی معیشت در عشایر پرور استان سمنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشی بخش تحقیقات اقتصادی - اجتماعی و ترویج کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سازمان تحقیقات،
2 استادیار پژوهشی بخش تحقیقات بیابان، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران، ایران
3 محقق بخش علوم دامی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان سمنان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، سمنان، ایران
10.22111/gdij.2026.56047.3853
چکیده
جوامع عشایری دامدار، به‌عنوان یکی از نظام‌های تولیدی ـ فرهنگی ایران، با چالش‌هایی در حفظ و بازتولید معیشت سنتی مواجه شده‌اند. تحت تأثیر تغییرات اقلیمی، کاهش ظرفیت منابع طبیعی، نوسانات اقتصادی و تضعیف پایداری مراتع قرار گرفته‌اند و توان آن‌ها برای تداوم الگوهای سنتی معیشت با محدودیت‌هایی روبه‌رو شده است. تنوع‌بخشی معیشت به‌عنوان راهبردی سازگارانه، نقشی در ارتقای تاب‌آوری اقتصادی ـ اجتماعی و پایداری زیست‌بومی جوامع عشایری ایفا می‌کند. پژوهش با هدف تحلیل تنوع‌بخشی معیشت در جامعه عشایری ایل پرور و تبیین راهبردهای گذار به معیشت پایدار انجام شد. این تحقیق با رویکرد آمیخته و در قالب طرح اکتشافی ـ تبیینی صورت گرفت. در بخش کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با 25 نفر از کنشگران عشایری گردآوری و با بهره‌گیری از نظریه داده‌بنیاد تحلیل شد. در بخش کمی، 233 دامدار دارای پروانه چرا به روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌ای انتخاب شدند و داده‌ها با استفاده از آزمون تی مستقل، آزمون کای‌اسکوئر و مدل تصمیم‌گیری چندمعیاره WASPAS تحلیل شدند. نتایج نشان داد متغیرهایی همچون سن، تعداد دام، اندازه خانوار، سطح درآمد، آسیب‌پذیری اقتصادی و میزان دسترسی به منابع طبیعی، رابطه‌ای معنادار با گرایش دامداران به معیشت‌های جایگزین دارند. یافته‌های کیفی آشکار ساخت که وابستگی هویتی و فرهنگی به دامداری سنتی، هسته مرکزی تصمیم‌گیری‌های معیشتی دامداران را شکل می‌دهد، اما تشدید فشارهای اقتصادی و محیطی، زمینه‌ساز گذار تدریجی به فعالیت‌های مکمل و نوین شده است. بر اساس نتایج مدل WASPAS، راهبردهایی نظیر ایجاد تعاونی‌های محلی و صندوق‌های اعتباری، آموزش مهارت‌های نوین و بازاریابی دیجیتال، بیشترین نقش را در تقویت تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی جامعه عشایری ایفا می‌کنند. در مجموع، یافته‌ها نشان می‌دهد تحقق معیشت پایدار در جوامع عشایری، مستلزم پیوند دانش بومی با سازوکارهای نوین اقتصادی، تقویت سرمایه اجتماعی، حمایت نهادی و توسعه الگوهای مشارکتی متناسب با بسترهای فرهنگی و محیطی است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Transition to Sustainable Livelihoods in Pastoral Communities: An Analysis of Livelihood Diversification in the Parvar Tribal Community of Semnan Province, Iran

نویسندگان English

Masoumeh Pazoki 1
ali mohebbi 2
behdad gilvari 3
1 Assistant Professor, Department of Agricultural Economic, Social and Extension Research, Agricultural Research and Education Center and Natural Resources of Semnan Province, Agricultural Research Education and Extension Organization
2 Assistant Professor, Desert Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran, Iran
3 Researcher, Center for Agricultural Research and Education and Natural Resources of Semnan Province, Agricultural Research, Education and Extension Organization, Semnan, Iran
چکیده English

Pastoral nomadic communities, as one of Iran’s socio-productive and cultural systems, increasingly face challenges in sustaining traditional livelihoods. Climate change, economic fluctuations, and deteriorating rangeland conditions have constrained traditional livelihood patterns. In this context, livelihood diversification, as an adaptive strategy, can strengthen socio-economic resilience and ecological sustainability in nomadic societies. This study aimed to analyze livelihood diversification within the Parvar nomadic community and identify strategies for transitioning toward sustainable livelihoods. The research employed a mixed-methods design within an exploratory–explanatory framework. In the qualitative phase, data were collected through semi-structured, in-depth interviews with 25 key informants and analyzed using grounded theory. In the quantitative phase, 233 livestock herders holding grazing permits were selected through stratified random sampling. Data were analyzed using independent-samples t-tests, chi-square tests, and the WASPAS multi-criteria decision-making model. Results showed that age, livestock ownership, household size, income level, economic vulnerability, and access to natural resources were significantly associated with herders’ propensity to adopt alternative livelihood strategies. Qualitative findings demonstrated that identity-based and culturally embedded attachment to traditional pastoralism constitutes the core of livelihood decision-making. However, economic and environmental pressures have encouraged diversification toward supplementary and emerging livelihood activities. WASPAS results indicated that establishing local cooperatives and credit funds, providing skills training, and promoting digital marketing were among the most effective strategies for strengthening community resilience. Overall, sustainable livelihood transitions require effectively integrating indigenous knowledge with modern economic mechanisms, strengthening social capital, institutional support, and participatory approaches adapted to local cultural and environmental conditions.

کلیدواژه‌ها English

Sustainable Livelihoods
Livelihood Diversification
Socio-economic Resilience
Pastoral Livestock Production Systems
Climate Change

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 شهریور 1405

  • تاریخ دریافت 13 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 15 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 17 شهریور 1405