تحلیل ساختاری فقر شهری با رویکرد آینده‌نگاری در بافت‌های ناکارآمد کلان‌شهر اهواز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استاد گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران

3 استادیار گروه جغرافیا، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

4 دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده

با توجه به پیچیدگی‌ها و عدم‌قطعیت‌هایی که شهر قرن بیست و یکمی امروزه با آن رو‌به‌روست، تحلیل ساختاری بافت‌های شهری و در این مقاله بافت‌های حاشیه‌ای ناکارآمد شهر اهواز به‌عنوان نمودهای فقر شهری می‌تواند در بهبود وضعیت کل سیستم و ارتقای کیفی آن، هم برای برنامه‌ریزان و مدیران شهری و هم برای ساکنان در آینده سودمند باشد؛ بنابرابن هدف مقالۀ حاضر تحلیل ساختاری و شناخت عوامل کلیدی و استراتژیک سیستم فقر شهری بافت‌های حاشیه‌ای ناکارآمد کلان‌شهر اهواز است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و به لحاظ ماهیت و روش، با رویکرد آینده‌نگاری، اکتشافی توصیفی- تحلیلی است. برای مشخص‌کردن متغیرهای کلیدی (پیشران‌های استراتژیک) سیستم فقر شهری، آثار متقابل متغیرها توسط 35 کارشناس خبره در قالب ماتریس 49*49 برآورد و از طریق نرم‌افزار میک‌مک تحلیل شدند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که به‌علت کمبود متغیرهای تأثیرگذار، وضعیت سیستم فقر در محلات هدف، ناپایدار است. همچنین 9 پیشران استراتژیک قابل‌شناسایی هستند: 1- پایین‌بودن نرخ اجاره‌بها، 2- نرخ بیکاری، 3- بارتکفل واقعی، 4- بُعد خانوار، 5- نسبت کاربری تجاری به کل کاربری‌ها در محله، 6- نرخ برخورداری از خدمات و امکانات عمومی،
7- نرخ برخورداری از تأسیسات بهداشتی درمانی، 8- تحصیلات سرپرست خانوار، 9- مساحت منزل مسکونی (ریزدانگی). همچنین برای تسهیل و تسریع در اجرای بیشترین حجم از مهم‌ترین اقدامات آتی، کلی و عمومی، اصلاح ساختارهای فقر شهری، ارتقا و بهبود وضعیت سیستم عمومی فقر در سه حوزۀ اقتصادی، اجتماعی و کالبدی- محیطی مذکور و همچنین هماهنگی بیشتر در مناسبات میان‌نهادی مدیریت شهری در محلات هدف، راهبرد ایجاد مرکز/نهاد توسعۀ محله با محوریت شبکه‌سازی برای بازآفرینی پایدار شهری اجتماع‌محور برای کارآفرینی و
توانمندسازی؛ ایجاد تراکم‌های متعادل در سطح محله‌ها، کاهش آسیب‌های اجتماعی، احیای منزلت اجتماعی محله‌ها و نوسازی و بهسازی بافت پیشنهاد می‌شود.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Structural Analysis of Urban Poverty with a Futuristic Approach in Dysfunctional Contexts of Ahvaz Metropolis

نویسندگان [English]

  • Seyyed Mehdi Moussakazemi 1
  • Masoud SafaeePour 2
  • Abdolnabe Shareefe 3
  • Khalaf Anafje 4
1 Associate Professor of Geography, University of Payame Noor, Tehran, Iran
2 Professor of Geography and Urban Planning, Shahid Chamran University of Ahvaz, ،Ahvaz،, Iran
3 Assistant Professor of Geography, University of Payame Noor, Tehran, Iran
4 Ph. D of Geography and Urban Planning, University of Payame Noor, Tehran, Iran
چکیده [English]

Considering the complexities and uncertainties that the 21st century city is facing today, the structural analysis of urban tissues and in this article the inefficient peripheral tissues of Ahvaz city as manifestations of urban poverty can improve the overall system and its quality that will be beneficial for urban planners and managers as well as for future residents. Therefore, the purpose of this article is structural analysis and recognition of the key and strategic factors of the urban poverty system of the inefficient marginal tissues of Ahvaz metropolis. The current research is applied in terms of purpose and in terms of nature and method, it is descriptive-analytical exploratory with a prospective approach. In order to determine the key variables (strategic drivers) of the urban poverty system, the mutual effects of the variables were estimated by 35 experienced experts in the form of a 49*49 matrix and analyzed through MICMAC software. The findings of the research show that due to the lack of influencing variables, the state of the poverty system in the target areas is unsustainable. Also, 9 strategic drivers can be identified: 1- low rent rate, 2- unemployment rate, 3- real dependency, 4- household dimension, 5- ratio of commercial use to total uses in the neighborhood, 6- availability of public services and facilities. 7- the rate of access to health care facilities, 8- the education of the head of the household, and 9- the area of the residential house (smallness). Also, in order to facilitate and speed up the implementation of the largest volume of the most important future, general and public measures, reforming the structures of urban poverty, upgrading and improving the state of the general system of poverty in the three economic, social and physical-environmental areas mentioned, as well as greater coordination in the inter-institutional relations of urban management In the target areas, the strategy of creating a neighborhood development center/institution with a focus on networking for sustainable community-oriented urban regeneration for entrepreneurship and empowerment; Creating balanced densities at the neighborhood level, reducing social damage, restoring the social dignity of neighborhoods; and renovation and improvement of the texture is suggested.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Structural analysis
  • MICMAC
  • Strategic drivers
  • Ahvaz metropolitan
ابراهیم‌زاده، عیسی؛ محمد اسکندری‌ثانی؛ رمضان پورصغری (1395). راهبرد تعدیل فقر در محلات شهری با رویکرد اقتصاد مقاومتی، مطالعه موردی: کلان شهر تهران، جغرافیا و توسعه سال 14. شماره 44. صفحات 23-1. 
احدنژاد، محسن؛ صفیه حاضری؛ ابوالفضل مشکینی؛ عیسی پیری (1397). شناسائی عوامل کلیدی موثر بر شکوفائی شهری با رویکرد آینده نگاری (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز)، پژوهش و برنامه‌ریزی شهری. سال 9. شماره 32. صفحات 30-15.
ایزدفر، نجمه؛ محمدرضا رضایی؛ حمید محمدی (1399). ارزیابی بافت‌های ناکارآمد شهری بر اساس رویکرد بازآفرینی پایدار (مطالعه موردی: بافت ناکارآمد شهر یزد)، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری. سال 8. شماره 2. صفحات 345-327.
آروین، محمود؛ امین فرجی؛ شهرام بذرافکن (1398). تحلیل فضایی پهنه‌های فقر (مطالعه موردی: قائم‌شهر)، اقتصاد شهری. سال 3. شماره 2. صفحات 56-39.
برک‌پور، ناصر؛ ایرج  اسدی (1388) مدیریت و حکمروایی شهری، انتشارات دانشگاه هنر.
بزرگ‌زاده‌کلوری، سیده معصومه؛ سیدنادر  پورموسوی؛ بهزاد وثیق (1399). بازآفرینی بافت فرسوده شهری با تاکید بر اقتصاد خلاق (مطالعه موردی: محله بازار شهر دزفول)، هویت شهر. شماره چهل و دوم. سال 14. صفحات 31-19.  
بزرگوار، علیرضا؛ کرامت الله زیاری؛ مسعود تقوایی (۱۳۹۶). سنجش مکانی پهنه‌های فقر شهری در شهرهای جدید (مورد مطالعه: شهر جدید هشتگرد)، فصلنامه مجلس و راهبرد. سال ۲۴. شماره ۹۲. صفحات 27-5.
بمانیان، محمدرضا؛ هادی رضائی‌راد؛ مجیدمنصور رضایی (1390). ارزیابی خصیصه های اقتصادی در شناسایی گستره‌های فقر شهری با استفاده از تکنیک های DELPHE و AHP (مطالعه موردی : شهر کلانشهر)، مدیریت شهری و روستایی. سال 9. ویژه‌نامه شماره بهار و تابستان. صفحات 156-153.
تقوایی، مسعود؛ حسن حسینی‌خواه (1396). برنامه‌ریزی توسعه صنعت گردشگری مبتنی بر روش آینده‌پژوهی و سناریونویسی شهریاسوج، برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری. سال 6. شماره 23. صفحات 30-8.
حسینی، سیدعلی؛ حسین یغفوری؛ زهره هادیانی (1399) بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر توسعۀ ساختار کالبدی- فضایی شهر قم با رویکرد آینده‌‌پژوهی، فصلنامه جغرافیا و توسعه. سال 18. شماره 61. صفحات 276-247.
حیدری، محمدتقی؛ یعقوب حقی؛ ثریا نصیری؛ سعید محرمی (1400). تبیینی بر پیشران‌های باززایشی تولید فضای زیست در متن زیست غیررسمی شهر مورد مطالعه: شهر زنجان، فصلنامه جغرافیا و توسعه. سال 19. شماره 65. صفحات 52-27.
رضایی، مریم؛ علی پناهی؛ رضا ولیزاده (1402). تحلیلی بر فقر شهری و عوامل تأثیرگذار بر سازمان‌یابی فضایی و گسترش آن در شهر تبریز، جغرافیا و توسعه فضای شهری. سال 10. شماره 2. صفحات 55-39.
زادولی، فاطمه (1397). سنجش الگوی گستردگی فقر شهری با رویکرد، آینده پژوهی نمونه موردی: کلان شهرتبریز، پایان‌نامه دکتری تخصصی. استادان راهنما: شهریور روستایی و اکبر اصغری زمانی. دانشگاه تبریز. دانشکده برنامه‌ریزی و علوم محیطی.
زالی، نادر؛ فروغ عطریان (1395). تدوین سناریوهای توسعه گردشگری منطقه ای براساس اصول آینده‌پژوهی استان همدان، آمایش سرزمین. سال 8. شماره 1. صفحات 131-107.
زیاری، کرامت‌الله؛ طاها ربانی؛ رامین ساعدموچشی (1396). آینده پژوهی پارادایمی نوین در برنامه‌ریزی با تاکید بر برنامه‌ریزی شهری و منطقه‌ای (مبانی، مفاهیم، رویکردها و روش‌ها). انتشارات دانشگاه تهران.
شنبه پور، فرشته؛ مسعود صفایی‌پور  (1398). آینده‌نگاری توسعه شهری مبتنی بر سناریو نویسی (مطالعه موردی: کلانشهر اهواز)، جغرافیا و روابط انسانی. سال 2. شماره 3. صفحات 475-456.
شهبازیان، آرین (1399). مجموعه گزارش‌های اسناد پشتیبان تدوین برنامه هفتم توسعه در حوزه رفاه و تأمین اجتماعی؛ ۳. تصویر ابعاد فقر در ایران، گزارش کارشناسی معاونت رفاه اجتماعی. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی- دفتر مطالعات رفاه اجتماعی.
شهیدی، زهرا؛ زهرا کاویانی (1400). مجموعه گزارش‌های پایش فقر؛ ۱. پایش فقر در سال ۱۳۹۹، گزارش کارشناسی معاونت رفاه اجتماعی، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی- دفتر مطالعات رفاه اجتماعی.
عزیزی، منصور؛ علی موحد؛ فرزانه ساسان‌پور؛ نعمت کرده (1393). تحلیلی بر وضعیت فقر شهری (مطالعه موردی شهر مهاباد)، سپهر. سال 23. شماره 90. صفحات 69-60.
قربانی، رسول؛ پروین  ده‌ده‌زاده سیلابی (1400). تحلیل فضایی الگوی فقر شهری با تأکید بر شاخص های اجتماعی و عوامل مؤثر بر سازمان‌یابی آن، مطالعه موردی: (شهر اردبیل)، جغرافیای اجتماعی شهری. سال  8. شماره 2. صفحات 107-87.
گرجی، مهشید؛ احمد خادم‌الحسینی؛ مهری اذانی؛ حمید صابری (1400). تبیین تاب‌آوری کالبدی در بافت فرسودۀ شهری با بهره‌گیری از معادلات ساختاری PLS (نمونۀ موردی: محله‌های منطقۀ سه شهر اصفهان)، فصلنامه جغرافیا و توسعه. سال 19. شماره 64. صفحات 164-143.
مجیدی‌خامنه، بتول؛ علیرضا محمدی (1384). درآمدی بر شناخت و سنجش فقر شهری، جغرافیا. سال 3. شماره 6 و 7. صفحات 145-135.
معاونت برنامه‌ریزی و توسعه شهرداری کلانشهر اهواز (1398). آمارنامه کلانشهر اهواز. انتشارات اداره کل ارتباطات و امور بین‌الملل شهرداری اهواز.
مهدنژاد، حافظ؛ فریاد پرهیز (1400). تعیین مکانی پهنه های فقر (مورد پژوهی: منطقه 12 کلان شهر تهران)، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. سال 53. شماره 1. صفحات 321-307.
موسی‌کاظمی، سیدمهدی؛ مسعود صفائی‌پور؛ عبدالنبی شریفی؛ خلف عنافجه (1401). بازشناسی و سطح‌بندی گستره‌‌های فضایی فقر در کلانشهر اهواز، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. سال 54. شماره 4. صفحات 1246-1227.
نظرپوردزکی، امیر؛ طاهر پریزادی؛ سعید حیدری‌نیا؛ رضا نظرپور‌دزکی (1396). برنامه‌ریزی راهبردی توسعه محلات دارای فقر شهری با استفاده از تکنیک AIDA (مطالعه موردی، بافت فرسوده اهواز)، فصلنامه مطالعات ساختار و کارکرد شهری. سال 4. شماره 15. صفحات 149-134.
نیک‌پور، عامر؛ مرتضی رضازاده؛ فاطمه اله‌قلی‌تبار‌نشلی (1398). الگوی فضایی شاخص‌های فقر اجتماعی و شناسایی عوامل مؤثر بر آن مورد مطالعه: شهر آمل، فصلنامه جغرافیا و توسعه. سال 17. شماره 57. صفحات 198-177.
 Akinyemi, Felicia O. & Biigirimana, Florent (2012). A spatial Analysis of poverty in Kigali. Rawnda using indicators of household living standard. Rwanda journal, 26(1): 3-22.
Duque, J. C., Royuela, V., & Norena, M (2013). As stepwise Procedure to determine a suitable scale for the spatial delieation of urban slums. In E. Fernanjez, & F. Rubiera Morollon (eds), Defining the spatial scale in Modern regional analysis. Advances in spatial science, 135: 237-254.
Leal Filho, Walter; Marisa Azul, Anabela; Branli Luciana ; Lange Salvia, Amanda; Gökçin Özuyar, Pinar; Wall, Tony (2021). No Poverty. Springer Nature Switzerland AG.
Liu, Yanhua; Xu, Yong (2016). A geographic identification of multidimensional poverty in rural China under the framework of sustainable livelihoods analysis, journals of Applied Geography, Vol. 73, 62-76.
Nagendra, Harini; Bai, Xuemei; Brondizio Eduardo S; Lwasa Shuaib (2018). The urban south and the Pridi cament of global transport sustainability. Nature Sustainability 1(7):341-349.
United Nations Development Programme and Oxford Poverty and Human Development Initiative (2022). Global Multidimensional Poverty Index 2022; Unpacking deprivation bundles to reduce multidimensional poverty.
Sanyal, Romola (2015). Refugees and Urban Poverty: A Historical View from Calcutta. In: The City in Urban Poverty. EADI Global Development Series. Pages 137-157. Palgrave Macmillan, London.