تبیین ابعاد مؤثر بر تاب‌آوری سیل با بهره‌گیری از مدل معادلات ساختاری؛ نمونة مورد مطالعه: محلة دربند

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد برنامه‌ریزی شهری، گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

2 استادیار گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

10.22111/gdij.2025.51833.3733

چکیده

بلایای طبیعی، حوادثی با منشأ طبیعی هستند که گاهی با تأثیر عوامل انسانی تشدید می‌شوند. با گسترش شهرها، به­ویژه در مناطق پرخطر، سیلاب به یک چالش جدی برای جوامع شهری تبدیل شده است. تاب‌آوری، راهکاری برای کاهش آسیب‌پذیری و افزایش توانایی جوامع در مواجهه با خطرات ناشی از بلایای طبیعی، به­خصوص سیلاب‌های شهری است. بدین­منظور، پژوهش حاضر با هدف شناسایی و ارزیابی محلة دربند  براساس شاخص‌های تاب‌آوری در برابر سیل انجام شده است. این پژوهش از حیث نتایج کاربردی و مبتنی بر روش‌های کمّی است که در راستای تحلیل داده‌ها و نیل به ‌هدف پژوهش، پس از استخراج شاخص‌های تاب‌آوری و جهـت ارزیابی تاب‌آوری محلة دربند در برابر سیل، پرسـش­نامه‌ای بـا طیـف لیکـرت پنـج­سـطحی مـورد اسـتفاده قـرارگرفـت‌ و اطلاعـات و نظـرات شـهروندان در ایـن حـوزه جمع‌آوری­شد. برای تعیین حجم نمونه، از فرمول کوکران استفاده شد و جامعۀ نمونۀ پژوهش 371 نفر برآورد گردید ‌و مقــدار آلفــای کرونبــاخ  آن عدد 919/0 محاسبه شد کـه این عـدد نشـانگر اعتبـار درونـی بسـیار خـوب و قابـل اعتمـاد سؤالات پرسـش­نامه است. همچنین برای تجزیه­وتحلیل داده‌های آماری پژوهش و جهت برازش مدل مفهومی تحقیق از روش مدل­یابی معادلات ساختاری مبتنی بر رویکرد حداقل مربعات جزئی به‌کمک نرم‌افزار«SmartPLS» استفاده گردیده است. نتایج پژوهش نشان­داد که ضریب مسیر منتهی به معیار پنهان کالبدی-محیطی(411/0) قویترین تأثیر را دارا می­باشد. این بدین­معنی است که معیار کالبدی-محیطی، تأثیری قوی بر اثربخشی تاب‌آوری محلة دربند در برابر سیل‌ دارد. پس از آن، معیارهای اقتصادی (2/0)، زیرساختی(173/0)، اجتماعی(168/0)و نهادی-مدیریتی(163/0)به­ترتیب در اولویت قرارمی‌گیرند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Determining Effective Dimensions of Flood Resilience Utilizing Structural Equation Modeling (SEM): (A Case study of Darband Neighborhood)

نویسندگان [English]

  • Mahdieh Farvardin 1
  • Zeinab Adeli 2
1 M. Sc of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
2 Assistant Professor of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran
چکیده [English]

Natural disasters are a set of harmful events of natural origin that are sometimes exacerbated by human factors. Owing to the expansion and development of cities, in some cases, improper expansion in high-risk areas, urban complexes face the challenge of flooding as a natural crisis. Resilience is one approach to reduce the vulnerability of communities and strengthen people's abilities to deal with the risks caused by natural crises, especially urban floods. For this purpose, the present study was conducted with the aim of identifying and evaluating the Darband neighborhood based on flood resilience indicators. This study is applied in terms of results and based on quantitative methods, which in order to analyze the data and achieve the research goal, after extracting resilience indicators and evaluating the resilience of the Darband neighborhood against floods, a questionnaire with a five-level Likert scale was used, and information and opinions of citizens in this area were collected. The Cochran formula was used to determine the sample size, and the sample population of the study was estimated to be 371 people; the Cronbach's alpha value was calculated to be 0.919, which indicates very good internal validity and reliability of the questionnaire questions. To analyze the statistical data and to fit the conceptual model of the study, the structural equation modeling method based on the partial least squares approach was used with the help of SmartPLS software. The results of the study showed that the path coefficient leading to the latent physical-environmental criterion (0.411) had the strongest effect. This means that the physical-environmental criterion has a strong effect on the effectiveness of the resilience of the Darband neighborhood against flooding, and economic and infrastructure criteria with path coefficients of (0.2) and (0.173), social indicators (0.168), institutional-managerial (0.163), and resilience of the Darband neighborhood against floods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Crisis
  • Natural hazards
  • Flood
  • Resilience
  • Structural equations
  • Darband

مراجع

ابدالی، یعقوب؛ حسین حاتمی‌نژاد؛ سعید زنگنه‌شهرکی؛ احمد پوراحمد؛ محمد سلمانی (1401). تحلیل شاخص‌های تاب‌آوری شهری در برابر مخاطره سیل با رویکرد آینده‌پژوهی (مورد مطالعه: شهر خرم آباد). آینده پژوهی ایران. دوره 7. شماره 1. صفحات 26-1.
10.30479/jfs.2022.16142.1327
بهرامی، فرشاد؛ آیدا آل‌هاشمی؛ حشمت‌الله متدین (1398). رودخانه‌های شهری و تفکر تاب‌آوری در برابر آشوب سیل، برنامه‌ریزی تاب‌آور رودخانۀ کن. منظر. دوره 11. شماره 47. صفحات 73-60.
  10.22034/manzar.2019.182617.1948
بهیارفرد، مریم؛ محمدتقی دستورانی؛ علی‌اکبر عنابستانی (1402). ارزیابی تاب‌آوری سکونتگاه‌های روستایی در برابر سیلاب (مطالعه موردی: روستای زشک مشهد). راهبردهای توسعه روستایی، دوره 10. شماره 3. صفحات 345-325.
https://doi.org/10.22048/rdsj.2023.350518.2038
حجازی‌زاده، زهرا؛ مهری اکبری؛ فرزانه ساسانپور؛ علیرضا حسینی؛ نیلوفر محمدی (1401). بررسی اثرات تغییر اقلیم بر بارش‌های سیل آسا در استان تهران. مدل‌سازی و مدیریت آب و خاک. دوره 2. شماره 2. صفحات 105-87.
10.22098/mmws.2022.9958.1075
خلیلی، علی؛ آریان اسروش؛ مرتضی پورزارع (1400). ارائه افزونه ارزیابی آسیب‌پذیری نواحی شهری در برابر سیلاب برای نرم‌افزار ArcGIS با بهره‌گیری از Python و ModelBuilder پ‍‍ژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز. دوره 12. شماره 24. صفحات 87-77.
URL: http://jstnar.iut.ac.ir/article-۱-۴۰۳۵-fa.html
حاتمی‌نژاد، حسین؛ امید لطیفی؛ ابراهیم فرهادی؛ مژگان عباسی (1400). تحلیلی بر تاب‌آوری اقتصادی و نهادی در برابر سیلاب (موردشناسی: محلات شهر ایذه)، جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای. دوره 110. شماره 40. صفحات 158-131.
10.22111/gaij.2021.6516
مبارکی، امید؛ منیژه لاله‌پور؛ زهرا افضلی‌گروه (1396). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری شهر کرمان. مجله جغرافیا و توسعه. دوره 15. شماره 47. صفحات104-89.
10.22111/gdij.2017.3185
فرزاد بهتاش، محمدرضا؛ محمدعلی کی‌نژاد؛ محمدتقی پیرباباییغ؛ علی عسگری (1392). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌آوری کلان‌شهر تبریز. نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی.دوره 18. شماره 3. صفحات 42- 33.
  10.22059/jfaup.2013.51316
روحی، بیتا؛ مهناز میرزا ابراهیم طهرانی؛ علیرضا استعلاجی؛  محمد رضا فرزاد بهتاش (1400). تاب‌آوری ساختمان‌های مهم شهر همدان در برابر سیلاب با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری لیزرل. مدیریت مخاطرات محیطی. دوره 8. شماره 3. صفحات 228-207.
10.22059/jhsci.2021.329891.672
سبک‌رو، دلارام؛ فرشاد بهرامی؛ حشمت الله متدین (1400). طراحی و برنامه‌ریزی تاب‌آور رودخانه‌های شهری در مواجهه با آشوب سیل (برنامه‌ریزی تاب‌آور رودخانۀ درکه). منظر. دوره 13. شماره 55. صفحات 75-62.
10.22034/manzar.2021.256203.2102
سعیدی، ساناز؛ مهدی آسیایی (1399). پهنه‌بندی خطر وقوع سیل در شهرستان سبزوار با استفاده از منطق فازی. فصلنامه برنامه ریزی توسعه شهری و منطقه ای.دوره 5.شماره 15. صفحات 49-27.
  https://doi.org/10.22054/urdp.2021.61580.1348
شایان، محسن؛ ابوذر  پایدار؛ سجاد بازوند (1396). تحلیل تأثیرات ارتقای شاخص‌های تاب‌آوری بر پایداری سکونتگاه‌های روستایی در مقابل سیلاب (مورد مطالعه: نواحی روستایی شهرستان زرین‌دشت)، مدیریت مخاطرات محیطی. دوره 4. شماره 2. صفحات 121-103.
10.22059/jhsci.2017.241742.277
نوری‌خواجه‌بلاغ، حامد؛ سیدفرهاد موسوی (1400). اثرات تغییر اقلیم بر کمیت و کیفیت رواناب شهری قسمتی از حوضه آبریز کرج بر اساس سناریوهای RCP. علوم آب و خاک. دوره25 .شماره3. صفحات 78-۵۹.
URL: http://jwmr.sanru.ac.ir/article-۱-۱۰۹۶-fa.html
نجفی، اسماعیل؛ مرتضی کریمی‌کردابادی (1399). ارزیابی و پهنه‌بندی خطر سیلاب با استفاده از مدل ترکیبی AHP-FUZZY  با تأکید بر امنیت شهری (مطالعه موردی: منطقه یک کلان‌شهر تهران)، جغرافیا و مخاطرات محیطی. دوره 9. شماره 2. صفحات 60- 43.
10.22067/geo.v9i2.86110
 Abdel-Mooty, M. N., El-Dakhakhni, W., & Coulibaly, P. (2022). Data-driven community flood resilience prediction. Water, 14(13), 21-20.
https://doi.org/10.3390/w14132120
Ariyaningsih, & Shaw, R. (2022). Integration of SETS (Social-Ecological-Technological Systems) framework and flood resilience cycle for smart flood risk management. Smart Cities, 5(4), 1312-1335.
https://doi.org/10.3390/smartcities5040067
Ashinze, U. K., Edeigba, B. A., Umoh, A. A., Biu, P. W., & Daraojimba, A. I. (2024). Urban green infrastructure and its role in sustainable cities: A comprehensive review. World Journal of Advanced Research and Reviews, 21(2), 928-936.
DOI:10.30574/wjarr.2024.21.2.0519
Camacho, C., Bower, P., Webb, R. T., & Munford, L. (2023). Measurement of community resilience using the Baseline Resilience Indicator for Communities (BRIC) framework: A systematic review. International journal of disaster risk reduction, 95, 103870.
10.1016/j.ijdrr.2023.103870
Campbell, K. A., Laurien, F., Czajkowski, J., Keating, A., Hochrainer-Stigler, S., & Montgomery, M. (2019). First insights from the Flood Resilience Measurement Tool: A large-scale community flood resilience analysis. International Journal of Disaster Risk Reduction, 40, 101257.
https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2019.101257
Chang, H., David, J. Y., Markolf, S. A., Hong, C. Y., Eom, S., Song, W., & Bae, D. (2021). Understanding urban flood resilience in the anthropocene: a social-ecological-technological systems (SETS) learning framework. In The Anthropocene ( 215-234). Routledge.
DOI:10.1080/24694452.2020.1850230
Cutter, S.L., Ash, K.D. & Emrich, C.T. 2014. The geographies of community disaster resilience. Global Environmental Change, 29, 65-77.
https://doi.org/10.1016/j.gloenvcha.2014.08.005
De Bruijn, K. M., Maran, C., Zygnerski, M., Jurado, J., Burzel, A., Jeuken, C., & Obeysekera, J. (2019). Flood resilience of critical infrastructure: Approach and method applied to Fort Lauderdale, Florida. Water, 11(3), 517.
https://doi.org/10.3390/w11030517
Gupta, K. (2020). Challenges in developing urban flood resilience in India. Philosophical Transactions of the Royal Society A, 378(2168), 20190211.
DOI:10.1098/rsta.2019.0211
Huang, C. C., & Wang, C. L. (2024). Enhancing urban flood resilience: interdisciplinary integration of climate adaptation, flood control, and land-use planning from 3PA to 4PA. Journal of Water and Climate Change, 15(4), 1961-1968.
DOI:10.2166/wcc.2024.125
Krivtsov, V., Birkinshaw, S., Arthur, S., Knott, D., Monfries, R., Wilson, K., & Monteiro, Y. (2020). Flood resilience, amenity and biodiversity benefits of an historic urban pond. Philosophical Transactions of the Royal Society A, 378(2168), 20190389.
https://doi.org/10.1098/rsta.2019.0389
Leandro, J., Chen, K. F., Wood, R. R., & Ludwig, R. (2020). A scalable flood-resilience-index for measuring climate change adaptation: Munich city. Water Research, 173, 115502.  
DOI: 10.1016/j.watres.2020.115502
Mehta, D. J., Eslamian, S., & Prajapati, K. (2022). Flood modelling for a data-scare semi-arid region using 1-D hydrodynamic model: a case study of Navsari Region. Modeling Earth Systems and Environment, 8(2), 2675-2685.
DOI:10.1007/s40808-021-01259-5
Nkeki, F. N., Bello, E. I., & Agbaje, I. G. (2022). Flood risk mapping and urban infrastructural susceptibility assessment using a GIS and analytic hierarchical raster fusion approach in the Ona River Basin, Nigeria. International Journal of Disaster Risk Reduction, 77, 103097.
DOI:10.1016/j.ijdrr.2022.103097
Pathan, A. I., Girish Agnihotri, P., Said, S., & Patel, D. (2022). AHP and TOPSIS based flood risk assessment-a case study of the Navsari City, Gujarat, India. Environmental Monitoring and Assessment, 194(7), 509. DOI:10.1007/s10661-022-10111-x
Russo, B., Velasco, M., Locatelli, L., Sunyer, D., Yubero, D., Monjo, R., & Gómez, A. G. (2020). Assessment of urban flood resilience in Barcelona for current and future scenarios. The RESCCUE project. Sustainability, 12(14), 5638.  
https://doi.org/10.3390/su12145638
Sen, M. K., Dutta, S., & Kabir, G. (2021). Development of flood resilience framework for housing infrastructure system: Integration of best-worst method with evidence theory. Journal of Cleaner Production, 290, 125197.
DOI:10.1016/j.jclepro.2020.125197
Zhu, S., Feng, H., Arashpour, M., & Zhang, F. (2024). Enhancing urban flood resilience: A coupling coordinated evaluation and geographical factor analysis under SES-PSR framework. International Journal of Disaster Risk Reduction, 101, 104243.
https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2024.104243

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 08 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری: 15 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 22 مرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار