سنجش و تحلیل تاب‌آوری خانوارهای روستایی استان همدان در برابر فقر آب کشاورزی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا همدان، همدان، ایران

2 دانشیار دانشکده کشاورزی دانشگاه بوعلی سینا همدان، همدان، ایران

چکیده

   کم‌آبی به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تهدیدها برای کشاورزی پایدار در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان به‌سرعت در حال افزایش است. این امر منجر به مشکلات متعددی مانند فقر و ناامنی غذایی در میان خانوارهای روستایی شده است؛ بنابراین، ایجاد و بهبود تاب‌آوری، به‌‌عنوان راهی برای کاهش اثرات کمبود آب، برای خانوارهای روستایی مهم است. بر این مبنا پژوهش حاضر به بررسی تاب‌آوری خانوارهای روستایی در مقابل فقر آبی پرداخته است. جامعۀ مورد مطالعه خانوارهای روستایی شهرستان‌ همدان، کبودرآهنگ و ملایر بوده و براساس فرمول کوکران 334 نفر از خانوارهای روستایی به‌عنوان نمونۀ آماری به‌صورت تصادفی انتخاب شده است. ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامۀ محقق ساخته است. روایی صوری آن توسط استادان تأیید و آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و اشتراکی همۀ عوامل بزرگ‌تر از 7/0 به‌دست آمده است که حاکی از پایایی مناسب مدل است. درجهت تجزیه‌وتحلیل داده‌های گردآوری‌شده از مدل‌سازی معادلات ساختاری به کمک نرم‌افزار Smart PLS استفاده شده است. نتایج به‌دست‌آمده نشان داد سرمایه‌های فیزیکی-زیربنایی و انسانی بیشترین تأثیر را بر تاب‌آوری خانوارها داشته است؛ بنابراین با سرمایه‌گذاری بلندمدت متناسب با سرمایه‌های فیزیکی و زیربنایی و تقویت سرمایۀ انسانی به کمک آموزش و بالابردن سطح آگاهی و مشارکت افراد میزان تاب‌آوری خانوارها بالاتر خواهد رفت.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Measuring and Analyzing the Resilience of Rural Households in Hamadan Province Against Agricultural Water Poverty

نویسندگان [English]

  • Atefeh Damavandi 1
  • Heshmatolla Saadi 2
  • Karim Naderi Mahdei 2
1 Ph.D Student of Agricultural Extension and Education, University of Bu-Ali Sina, Hamadan, Iran
2 Associate of Agricultural Faculty, University of Bu-Ali Sina, Hamadan, Iran
چکیده [English]

Water scarcity is rapidly increasing as one of the most important threats to sustainable agriculture in arid and semi-arid regions of the world. This has led to many problems such as poverty and food insecurity among rural households. Therefore, building and improving resilience is important for rural households as a way to reduce the effects of water scarcity. Based on this, the current research has investigated the resilience of rural households against water poverty. The population studied was rural households in Hamadan, Kabudrahang and Malayer cities, and based on Cochran's formula, 334 people from rural households were randomly selected as a statistical sample. The tool for collecting information is a researcher-made questionnaire. Its formal validity has been obtained by confirmation professors and Cronbach's alpha, the combined and shared reliability of all factors is greater than 0.7, which indicates the appropriate reliability of the model. To analyze the collected data, structural equation modeling was used with the help of PLS Smart software. The results showed that physical-infrastructure and human capital had the greatest impact on the resilience of households. Therefore, with long-term investment appropriate to physical capital and infrastructure and strengthening human capital with the help of education and raising the level of awareness and participation of people, the resilience of households will increase.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Resilience
  • Resilience capital
  • Rural household
  • Water poverty
  • Hamadan

مراجع

اسدی، زینب؛ کبری حسن‌پور؛ موسی اعظمی (1399). نقش نظام آموزش عالی در توسعه منابع انسانی برای دستیابی به توسعه پایدار کشاورزی، هشتمین کنگره ملی علوم ترویج و آموزش کشاورزی. منابع طبیعی و محیط‌زیست پایدار. تبریز ایران
افراخته، حسن؛ حمید جلالیان؛ اصغر طهماسبی؛ مریم آرمند (1398). ارزیابی میزان فقر چندبعدی (قابلیتی) در مناطق روستایی شهرستان همدان با استفاده از روش الکایرو فوستر، پژوهش‌های جغرافیای انسانی. دوره 51. شماره 4. صفحات 1010- 989.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/45813980409.pdf
اکبریان‌رونیزی، سعیدرضا؛ مهدی لسبویی (1398). تحلیل تاب‌آوری کشاورزان در برابر خشکسالی با تأکید بر عوامل اقتصادی و سرمایه اجتماعی در نواحی روستایی (مورد مطالعه: دهستان رونیز، شهرستان استهبان)، پژوهش‌های روستایی. دوره 10. شماره 2. صفحات 243-230 .
https://jrur.ut.ac.ir/article_67931_0ccb24f43c1d3a4809763c1927f813b5.pdf
پیران، پرویز؛ سعیده اسدی؛ نیکو دادگر (1396). بررسی نقش تاب‌آوری اجتماعی در موفقیت فرایند بازسازی مطالعه موردی جوامع روستایی درب آستانه و باباپشمان پس از زلزله سال 1385، دشت سیلاخور، استان لرستان، مسکن و محیط روستا. شماره 157.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/110000139615706.pdf
حیدری‌ساربان، وکیل؛ علی مجنونی توتاخانه (1395). بررسی نقش تنوع معیشتی در تاب‌آوری خانوارهای روستایی پیرامون دریاچه ارومیه در برابر خشکسالی، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی. سال سوم. شماره 4. صفحات 70-49.
https://jsaeh.khu.ac.ir/article-1-2654-fa.pdf
حاتمیان، جمال؛ حسن رضا زین‌آبادی؛ بیژن عبدالهی عبدالهی؛ حسن عباسیان(1397). شناسایی، طراحی و آزمون الگوی پیشایندهای جامعه یادگیرنده حرف‌های در مدارس ابتدایی: یک پژوهش آمیخته، دوفصلنامه پژوهش در تربیت معلم. سال اول. شماره سوم. صفحات104-73.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/10009613960403.pdf
زالی، نادر؛ محمد سهرابی‌رضوان (1395). ارزیابی ابعاد و مؤلفه‌های مؤثر بر تاب‌آوری منطقه‌ای با استفاده از تکنیک  TRIZ (مطالعه موردی: استان همدان)، فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای. سال 8. شمارۀ پیاپی 29.
https://jzpm.marvdasht.iau.ir/article_2771_1be931d1d43a83f98cd921b71d1246a7.pdf
سواری، مسلم؛  بهمن خسروی پور (1397). تحلیل آثار تاب آوری بر سرزندگی خانوارهای روستایی در شرایط خشکسالی در شهرستان دیواندره)،  برنامه‌ریزی فضایی. سال هشتم. پاییز 1397. شماره 3. صفحات 40-19.
https://ensani.ir/file/download/article/1556598245-9745-97-3-2.pdf
سیداخلاقی، سید جعفر؛ مصطفی طالشی (1400). سنجش تاب‌آوری روستایی حوزه آبخیز حبله رود در شرایط خشک‌سالی، نشریه علمی- پژوهشی مهندسی و مدیریت آبخیز. جلد 13. شماره 1. صفحات 151- 137.
https://jwem.areeo.ac.ir/article_123239_d512a07e2fd01c6ae884df98f14e004a.pdf
شرفی، لیدا؛ کیومرث زرافشانی (1389). سنجش آسیب پذیری اقتصادی و اجتماعی کشاورزان در برابر خشکسالی مطالعه موردی گندمکاران شهرستان کرمانشاه، پژوهش‌های روستایی. شماره 4 .
https://jrur.ut.ac.ir/article_22689_4ad7ad7094f67e4cc36f375c4fe11004.pdf
شیری، اردشیر؛ سمیه محمدیار؛ پیمان اکبری؛ عیسی ارجی (1396). نقش ترویج و آموزش منابع انسانی در بهبود عملکرد تولید و بهره‌وری گیاه دارویی آویشن در غرب کشور، فصلنامه پژوهش مدیریت آموزش کشاورزی. شماره 41. صفحات 27- 16.
https://itvhe.areeo.ac.ir/article_113244_f1442299faaf6292ba86053e0aa369ee.pdf
صادقلو، طاهره؛ حمدالله سجاسی‌قیدار (1393). اولویت‌بندی عوامل مؤثر برافزایش تاب‌آوری کشاورزان در برابر مخاطرات طبیعی (با تأکید بر خشکسالی) منطقه مورد مطالعه: کشاورزان روستاهای شهرستان ایجرود، جغرافیا و مخاطرات طبیعی. شماره دهم. صفحات 153-129.
https://geoeh.um.ac.ir/article_27447_15185ec550c87d16e12a7d35dcff4200.pdf
صلاحی‌اصفهانی، گیتی (1400). تاب‌آوری اجتماعی-اقتصادی روستاهای حوزه آبخیز سامان (استان مرکزی) در برابر نوسانات آب، فصلنامه پژوهشی و بین‌المللی جغرافیایی ایران. سال نوزدهم. شماره 68. صفحات 204-185.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/40814006811.pdf
ظریف‌مرادیان، شیرین؛ محمود دانشورکاخکی؛ محمود صبوحی‌صابونی (1401). اثر خشک‌سالی بر شاخص تاب‌آوری خانوارهای کشاورزان روستایی، مقاله پژوهشی. نشریه اقتصاد و توسعه کشاورزی. جلد 36. صفحات 315-301.
https://jead.um.ac.ir/article_42216_935f3ff8f2058b320245e2a63f7c0220.pdf
غیاثوند، ابوالفضل؛ فاطمه عبدالشاه (1394). مفهوم و ارزیابی تاب‌آوری اقتصادی ایران، فصلنامه پژوهشنامه اقتصادی. سال پانزدهم. شماره 59. صفحات 175-161
https://joer.atu.ac.ir/article_1832_198f90d5e60e000625e8f67725ca2ff9.pdf
قاسمی، مریم؛ شیرین صاحبی؛ جواد مهرگان‌مجد (1399). شناسایی راهبردهای تاب‌آوری معیشت در برابر مخاطره خشک‌سالی از دیدگاه خانوارهای روستایی (موردمطالعه: دهستان گلمکان، شهرستان چناران)، فصلنامه علوم محیطی. دوره هجدهم. شماره 1. صفحات 177-136.
https://envs.sbu.ac.ir/article_98120_2f1432112d4977c46bf2a019a0fdd4ec.pdf
محرابی، مهوش؛ عباسعلی ولی (1399). تحلیل اثر خشکسالی بر تاب‌آوری جوامع، نشریه مدیریت بیابان. شماره 16. صفحات 92-77.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/5004713991605.pdf
محرابی، شهناز؛ محمدرضا یزدانی؛ مهدی قربانی (1401).  ارزیابـی تاب‌آوری سیسـتم اجتماعی-اکولوژیک در برابـر کاهش آب قابل‌دسترس  مطالعه موردی: روستای هرچگان، مدیریت بحران. شماره 21. صفحات 80-67.
https://www.joem.ir/article_251423_96031fa852566135ad940aa8ca5205de.pdf
میرباقری‌هیر، میرناصر؛ فرزاد رحیم‌زاده؛ سید راشد ضفوی (1393). بررسی تاثیر تجارت بر توسعه انسانی در کشورهای منتخب عضو منا، فصلنامه علمی پژوهشی پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی. سال چهارم. شماره 16. صفحات 120-105.
https://egdr.journals.pnu.ac.ir/article_1142_863235d8bd6dc363c80eabd197df11fd.pdf
ولائی، محمد؛ عبدالله عبدالهی؛ آیناز اسکندرزاده؛ اکبر حسین‌زاده؛ هادی  ضربی (1399). تحلیل نقش مدیریت روستایی در افزایش تاب‌آوری روستاییان در برابر خشک‌سالی (مطالعه موردی: شهرستان میاندوآب)، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی. دوره 15. شماره 3. صفحات872- 857.
https://www.magiran.com/paper/showpdf/af18047b-5881-429a-a45a-ee5a8cafa5e
Aguilar, F. X., Hendrawan, D., Cai, Z., Roshetko, J. M., & Stallmann, J (2022). Smallholder farmer resilience to water scarcity. Environment, Development and Sustainability, 24(2), 2543-2576.
https://pub.epsilon.slu.se/24827/1/aguilar_f_x_et_al_210708.pdf
Alinovi, L., Mane, E., & Romano, D (2010). Measuring household resilience to food insecurity: application to Palestinian households. Agricultural survey methods, 341-368.‏
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9780470665480.ch21
Ashkenazy, A., Chebach, T. C., Knickel, K., Peter, S., Horowitz, B., & Offenbach, R (2018). Operationalising resilience in farms and rural regions–Findings from fourteen case studies. Journal of Rural Studies, 59, 211-221.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0743016716307161
Arouri.M, Nguyen.C, and Youssef.A.B (2015). Natural disasters, household welfare, and resilience: evidence from rural Vietnam. World Development,60, 59-77.
https://ideas.repec.org/a/eee/wdevel/v70y2015icp59-77.html
Benet.c, Newsham.A, Mark. D, Ulrichs.M and Godfry-woodod (2014(. Review Article: Resilience, poverty and development Journal of International DevelopmentJ. Int. Dev. 26, 598–623.
https://ideas.repec.org/a/wly/jintdv/v26y2014i5p598-623.html
Carpenter, S., Walker, B., Anderies, J. M., & Abel, N (2001). From metaphor to measurement: resilience of what to what? Ecosystems, 4, 765-781.
https://link.springer.com/article/10.1007/s10021-001-0045-9
Collins, M., Knutti, R., Arblaster, J., Dufresne, J. L., Fichefet, T., Friedlingstein, P. & Wehner, M (2013). Long-term climate change: projections, commitments and irreversibility.
https://www.ipcc.ch/report/ar5/wg1/long-term-climate-change-projections-commitments-and-irreversibility/
Cosgrove, W. J., & Rijsberman, F. R (2014). World water vision: making water everybody’s business. Routledge.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/WorldWaterVision2000.pdf
D’Errico, M., Ngesa, O., & Pietrelli, R (2021). Assistance in chronic conflict areas: evidence from South Sudan. Journal of Development Effectiveness, 13(2), 145-165.
https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/19439342.2021.1924835
Damkjaer, S., & Taylor, R (2017). The measurement of water scarcity: Defining a meaningful indicator. Ambio, 46(5), 513-531.
https://link.springer.com/article/10.1007/s13280-017-0912-z
D'Errico, M., & Di Giuseppe, S (2018). Resilience mobility in Uganda: A dynamic analysis. World Development, 104, 78-96.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0305750X17303820
Dhraief, M. Z., Dhehibi, B., Daly Hassen, H., Zlaoui, M., Khatoui, C., Jemni, S. & Rekey, M (2019). Livelihoods strategies and household resilience to food insecurity: A case study from rural Tunisia. Sustainability, 11(3), 907.
https://link.springer.com/article/10.1007/s10460-019-09951-0
EI-Din ei-gafy, I (2015). The water poverty index as an assistant tool for drawing strategies of the Egyptian water sector Ain Shams Engineering Journal (2018) 9, 173-186.
https://www.researchgate.net/publication/283981718_The_water_poverty_index_as_an_assistant_tool_for_drawing_strategies_of_the_Egyptian_water_sector#fullTextFileContent
Feizizadeh, B., Ronagh, Z., Pourmoradian, S., Gheshlaghi, H. A., Lakes, T., & Blaschke, T (2021). An efficient GIS-based approach for sustainability assessment of urban drinking water consumption patterns: A study in Tabriz city, Iran. Sustainable Cities and Society, 64, 102584.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S2210670720308027
Folke, C., Carpenter, S., Walker, B., Scheffer, M., Chapin, T.and Rockström, J (2010). Resilience thinking: Integrating resilience, adaptability and transformability. Ecology and Society. 15(4).
http://hdl.handle.net/10.1093/jeg/lbu015
Gine garriga .R.Foguet.P.A (2015). The Water Poverty Index: Assessing water scarcity at different scales. II Congrés UPC Sostenible 2015.
https://www.researchgate.net/publication/228621973_The_Water_Poverty_Index_Assessing_water_scarcity_at_different_scales
Henseler, J., Ringle, C. M., & Sinkovics, R. R (2009). The use of partial least squares path modeling in international marketing. In New challenges to international marketing. Emerald Group Publishing Limited.
https://www.researchgate.net/publication/229892421_The_Use_of_Partial_Least_Squares_Path_Modeling_in_International_Marketing#fullTextFileContent
Keshavarz, M., & Moqadas, R. S (2021). Assessing rural households' resilience and adaptation strategies to climate variability and change. Journal of Arid Environments, 184, 104323.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0140196320302226
Klein, R. J., Nicholls, R. J., & Thomalla, F (2003). Resilience to natural hazards: How useful is this concept Global environmental change part B: environmental hazards, 5(1), 35-45
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1464286704000105
Linkov, I., Trump, B. D., & Keisler, J (2018). Risk and resilience must be independently managed. Nature, 555(7694).‏
https://www.nature.com/articles/d41586-018-02567-0
Leon, J, March, A (2014). Urban morphology as a tool for supporting tsunami rapid resilience: A case study of Talcahuano, Chile, Habitat International. 210-241
https://www.semanticscholar.org/paper/Urban-morphology-as-a-tool-for-supporting-tsunami-A-Le%C3%B3n-March/ac7c410a70b80f47e7eae89074dfb204f083da5f
Logan, T. M., Aven, T., Guikema, S. D., & Flage, R (2022). Risk science offers an integrated approach to resilience. Nature Sustainability, 5(9), 741-748.
https://www.nature.com/articles/s41893-022-00893-w
Liu .L, Zhao.M .and Xu.T (2018). Water Poverty in Rural Communities of Arid Areasin China, journal Water, 10, 505. doi:10.3390 /w10040505
https://www.researchgate.net/publication/324650870_Water_Poverty_in_Rural_Communities_of_Arid_Areas_in_China
Malek saeidi, H., Karami, E., Zamani, G. H., Rezaei-Moghaddam, K., Hayati, D., & Masoudi, M (2016). Discovering and characterizing farm households’ resilience under water scarcity. Environment, development and sustainability, 18, 499-525.
https://www.semanticscholar.org/paper/Discovering-and-characterizing-farm-households%E2%80%99-Maleksaeidi-Karami/fcd4555761e5aae8c4c81f8bcee7d5782075d6f2
Malek saeidi.H.Karami.E. Zamani.GH (2015). Farm households’ resilience scale under water scarcity. Mitig Adapt Strateg Glob Change (2015) 20:1305-1318.
https://dro.shirazu.ac.ir/documents/613171/680015/droPaG2Karami-5.pdf
Martin, R., & Sunley, P (2015). On the notion of regional economic resilience: conceptualization and explanation. Journal of economic geography, 15(1), 1-42.
https://doi.org/10.1093/jeg/lbu015
Tajeri Moghadam M., & H. Raheli,  S. Zarifian, & Yazdanpanah, M (2020). The power of the health belief model (HBM) to predict water demand management: A case study of farmers’ water conservation in Iran. Journal of environmental management, 263, 110388.
https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0301479720303236
Roy, P. S., Ramachandran, R. M., Paul, O., Thakur, P. K., Ravan, S., Behera, M. D, ... & Kanawade, V. P (2022). Anthropogenic land use and land cover changes-A review on its environmental consequences and climate change. Journal of the Indian Society of Remote Sensing, 50(8), 1615-1640.‏
https://www.nature.com/articles/s41467-017-01038-w
Roknoddin Eftekhari, A., Mousavi, S. M., Pourtaheri, M., & Farajzadeh Asl, M (2014). Analysis of the role of livelihoods diversity in the resilience of rural households in drought conditions case study of drought areas in Isfahan province. Journal of Rural Studies, 5(3), 639-662.
https://jrur.ut.ac.ir/article_53186_44a574a882920b6fe8beca97129974bc.pdf?lang=en
Röschel, L., Graef, F., Dietrich, O., Schäfer, M. P., & Haase, D (2018). Individual local farmers’ perceptions of environmental change in Tanzania. Water, 10(4), 525.
https://www.ecologic.eu/node/15637/printable/print
Savari, M. & B. Khosravi (2018). Analyzing the Effects of Resilience on the Livelihoods of Rural Households in Drought Conditions in Divandareh County. Spatial Planning, Vol 3, 19-40.
https://ensani.ir/file/download/article/1556598245-9745-97-3-2.pdf
Volkov, A., Žičkienė, A., Morkunas, M., Baležentis, T., Ribašauskienė, E., & Streimikiene, D (2021). A Multi-criteria approach for assessing the economic resilience of agriculture: the case of Lithuania. Sustainability, 13(4), 2370.
file:///C:/Users/Dr-Saadi/Downloads/sustainability-13-02370-v2.pdf
Winderl.T (2014). Disaster resilience measurments: stocktaking of ongoing efforts in developing systems for measuring resilience. UNDP Salameh, E. (2000). Redefining the water poverty index. Water International.469-473.
https://www.preventionweb.net/publication/disaster-resilience-measurements-stocktaking-ongoing-efforts-developing-systems
Wilhite, D. A., Svoboda, M. D., & Hayes, M. J (2007). Understanding the complex impacts of drought: A key to enhancing drought mitigation and preparedness. Water resources management, 21, 763-774.
https://link.springer.com/article/10.1007/s11269-006-9076-5

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 02 اسفند 1402
  • تاریخ پذیرش: 02 اسفند 1402

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار