دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Investigating the Effect of Tourism Income on the City and its Informal Settlements Using Distribution and Growth Approach (Case study: Mashhad city) بررسی اثر درآمد گردشگری بر شهر و مناطق حاشیه‌نشین با استفاده از رویکرد توزیع- رشد (مطالعة موردی: شهر مشهد) 1 28 9383 10.22111/gdij.2025.52198.3744 FA رستم صابری فر دانشیار جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه پیام نور،تهران ، ایران Journal Article 2025 05 31 The study of the relationship between tourism and poverty has been explored extensively by researchers. Nevertheless, the existing literature has not yet fully explored the changes in poverty and the causes of poverty in tourism communities. Especially in Iran, such research seems to be very rare. In order to explain this phenomenon, in this study, an attempt was made to research the effect of tourism development in the city of Mashhad and its surrounding areas. The research method was descriptive and analytical and the required data was collected from a sample of 600 households. The data obtained in this way were evaluated with different statistical methods and Lorenz curve. The results showed that the absolute poverty incidence in tourism communities is higher than the national average. This is while the relative poverty incidence shows a trend of “expanding-shrinking-expanding”. These conditions indicate that the “growth-distribution” decomposition framework of poverty index changes to study the causes of poverty in tourism communities.Therefore, the growth of the tourism sector prevents the continuation of poverty and the survival of the poor in the cycle of poverty, but the contribution of outwork is greater in the growth and distribution components. Therefore, in order to increase the positive effects of tourism, it is necessary to make plans in this area according to local conditions. Because with the proportional distribution of incomes from tourism, not only the conditions of the poor will improve, but also the positive effects of tourism will increase and its negative consequences will be significantly reduced. رابطة گردشگری و فقر، همیشه مورد توجه محققان بودهاست. با این وجود، تحقیقاتی که چرایی و دلایل وجود فقرا در مناطق گردشگرپذیر را تبیین نمایند، اندک هستند؛ بهخصوص در ایران چنین تحقیقاتی بسیار نایاب بهنظر میرسند. بهمنظور تبیین این پدیده، در این بررسی تلاششد اثر توسعة گردشگری در شهر مشهد و مناطق پیرامونی آن مورد بحث قرارگیرد. روش تحقیق توصیفی و تحلیلی بود و دادههای مورد نیاز از نمونهای به حجم 600 خانوار از ساکنین مشهد و مناطق حاشیهای آن گردآوریشد. ابزار مورد استفاده برای گردآوری دادهها، پرسشنامة محققساخته بود. این پرسشنامه، قبل از استفاده بهلحاظ روایی و پایایی مورد ارزیابی قرارگرفت. دادههای بهدستآمده از اینطریق، با روشهای آماری مختلف و منحنی لورنز مورد تحلیل قرارگرفت. نتایج نشانداد که بهطورکلی، مناطق گردشگرپذیری چون مشهد، میزان فقر مطلق بالاتری از میانگین ملی دارند. این درحالیاست که بروز فقر نسبی روند رو به کاهشی را طی نمودهاست. این شرایط نشانگر آن است که در مطالعة اثرگردشگری بر فقر، دو شاخص رشد درآمد و توزیع آن تأثیرات کاملاً متفاوتی بر فقرا دارند؛ از همینرو، رشد بخش گردشگری، از استمرار فقر و بقای فقرا در چرخة فقر جلوگیری میکند، اما آنچه شاخص فقر را بهبود میبخشد، توزیع دقیق و هدفمند درآمد حاصل از این بخش است؛ بنابراین، برای این که تأثیرات مثبت گردشگری افزایش پیدا نماید، ضررویاست تا برنامهریزیهای این حوزه متناسب با شرایط محلی صورتگیرد؛ چرا که با توزیع متناسب درآمدهای حاصل از گردشگری، نهتنها شرایط فقرا بهبود پیدا میکند، بلکه تأثیرات مثبت گردشگری افزایشیافته و پیامدهای منفی آن بهشکل قابلملاحظهای کاهش مییابد.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9383_dbe81e6cb67709dabe6688c4e051a3bc.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Spatial Analysis of Rural Landscapes: A Reflection of Identity Fragmentation in Land Use تحلیل فضایی منظر کالبدی سکونتگاه‌های روستایی؛ بازتابی از گسست هویت در کاربری اراضی (مورد مطالعه: استان تهران) 29 62 9444 10.22111/gdij.2025.52754.3764 FA سمیه سادات موسوی دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی روستایی، دانشگاه تهران، تهران، ایران علیرضا دربان آستانه دانشیار گروه جغرافیای انسانی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 07 27 Spatial analysis of rural landscapes plays a crucial role in understanding land use changes and their impact on rural identity. This study employs spatial statistical methods and ArcGIS Pro 2.5 to examine the distribution and transformation of rural landscapes in Tehran Province. The findings indicate that cultural landscapes (residential, commercial, industrial) are primarily concentrated in the western and southeastern regions of the province, whereas natural landscapes (agriculture, livestock, orchards) dominate the eastern and southeastern areas. This imbalanced pattern has led to significant changes in the identity, economy, and role of villages, increasing their dependency on urban centers. Comparing these results with global studies reveals that urbanization, industrial development, and reverse migration are among the most influential factors in rural landscape transformation. Additionally, the reduction of green spaces and orchards highlights the lack of effective conservation policies. Therefore, it is recommended that rural development policies focus on maintaining spatial balance, preventing disproportionate changes, and enhancing spatial sustainability. The results of this study contribute to a better understanding of rural landscape transformation processes and provide a foundation for optimal management of these areas. تحلیل فضایی ساختار بصری مناظر روستایی، نقش مهمی در درک تغییرات کاربری اراضی و تأثیر آن بر هویت روستاها دارد. پژوهش حاضر، با استفاده از دادههای موجود در طرحهای هادی (دردسترس)، روش‌های آمار فضایی (خودهمبستگی فضایی، تحلیل لکههای داغ و نزدیکترین فاصلة همسایگی) و ابزار «ArcGIS Pro 2.5»، به بررسی توزیع و تحول مناظر روستایی استان تهران از لحاظ ساختار بصری پرداختهاست. یافته‌ها نشان می‌دهد که مناظر فرهنگی (مسکونی، تجاری، صنعتی) عمدتاً در محورهای غرب و جنوبشرق استان متمرکز شده‌اند؛ درحالی‌که مناظر طبیعی (کشاورزی، دامداری، باغات) در محورهای شرق و جنوب‌شرق غالب‌ هستند. این الگوی نامتوازن منجر به تغییرات اساسی در هویت، اقتصاد و نقش روستاها شده و وابستگی آن‌ها را به مراکز شهری افزایش داده است. مقایسة نتایج این پژوهش با مطالعات جهانی نشان می‌دهد که گسترش شهرنشینی، توسعۀ صنعتی و مهاجرت معکوس، از مهم‌ترین عوامل دگرگونی مناظر روستایی هستند. علاوهبراین، کاهش فضاهای سبز و باغات، کمبود سیاست‌های حفاظتی مؤثر را نمایان می‌سازد. برایناساس، پیشنهاد می‌شود که سیاست‌گذاری‌های توسعۀ روستایی برپایۀ حفظ تعادل فضایی، جلوگیری از تغییرات نامتوازن و ارتقای پایداری فضایی تدوینشود. نتایج این پژوهش می‌تواند به درک بهتر فرآیندهای دگرگونی مناظر روستایی کمک کرده و مبنایی برای مدیریت بهینة این مناطق فراهم آورد.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9444_4941d34c083196374037bdebe8223d0a.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Identification and Prioritization of Intelligent Transportation System Indicators in Traffic Reduction (Case study: Bandar Abbas city) شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های سیستم حمل‌ونقل هوشمند در کاهش ترافیک (مطالعة موردی: شهر بندرعباس) 63 88 9392 10.22111/gdij.2025.51118.3718 FA محمد ابراهیمی استادیارگروه شهرسازی، مجتمع آموزشی لارستان، لارستان، ایران مهناز حسینی سیاه گلی پژوهشگر پسادکترای جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران ندا شاه کرمی دکتری معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیراز، شیراز، ایران Journal Article 2025 02 12 The rapid growth of urbanization and the increase in the number of cars in Bandar Abbas city have led to numerous traffic problems. The present study, with the aim of improving the traffic situation and increasing the efficiency of the transportation system, has been focused on identifying and prioritizing the key indicators of the intelligent transportation system, which is practical in terms of purpose and descriptive-analytical in terms of type and nature. In this study, various indicators that are effective in reducing traffic were identified by first studying the literature on the subject and examining the experiences of other similar cities.Then, using the combined ANP and DEMETL techniques, the relative importance of each of these indicators was determined from the perspective of 50 experts in the fields of transportation, urban planning, and urban management. The results of the DANP technique showed that in the Bandar Abbas intelligent transportation system, while the performance indicators are at a desirable level, the safety index is significantly lower. This difference shows that although the system is functionally efficient, safety is a major challenge and requires special attention and prioritization in planning. Finally, according to the results of this research, it can be said that the implementation of the intelligent transportation system by focusing on the prioritized indicators can significantly contribute to reducing traffic, improving air quality, increasing citizen satisfaction, and sustainable development of the city of Bandar Abbas. رشد سریع شهرنشینی و افزایش تعداد خودروها در شهر بندرعباس، مشکلات عدیده ترافیکی را بهدنبال داشته است. در پژوهش حاضر، با هدف بهبود وضعیت ترافیک و افزایش کارایی سیستم حملونقل، به شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های کلیدی سیستم حملونقل هوشمند پرداخته شده است که بهلحاظ هدف، کاربردی و از نظر نوع و ماهیت، توصیفی–تحلیلی است. در این پژوهش، ابتدا با مطالعة ادبیات موضوع و بررسی تجارب سایر شهرهای مشابه، شاخص‌های مختلفی که در کاهش ترافیک مؤثر هستند، شناساییشدند، سپس با استفاده از تکنیک ترکیبی «ایانپی» و «دیمتل»، اهمیت نسبی هر یک از این شاخص‌ها از دیدگاه 50نفر از خبرگان حوزة حمل‌ونقل، برنامهریزی شهری و مدیریت شهری تعیینگردید. نتایج تکنیک «DANP» نشانداد در سیستم حملونقل هوشمند بندرعباس، درحالیکه شاخص‌های عملکردی در سطح مطلوبی قراردارند، شاخص ایمنی بهطور قابلتوجهی پایین‌تر است. این اختلاف نشان می‌دهد که اگرچه سیستم از نظر عملکردی کارآمد است، اما ایمنی بهعنوان یک چالش اساسی مطرح بوده و نیازمند توجه ویژه و اولویت‌بندی در برنامه‌ریزی‌ها است. در نهایت، با توجه به نتایج حاصل از این پژوهش، می‌توانگفت که پیاده‌سازی سیستم حملونقل هوشمند با تمرکز بر شاخص‌های اولویت‌بندیشده، می‌تواند بهطور قابلتوجهی به کاهش ترافیک، بهبود کیفیت هوا، افزایش رضایت شهروندان و توسعة پایدار شهر بندرعباس کمک کند.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9392_e00ba001bbfaad6d7f0ae14571a0dbac.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Explaining the Obstacles and Requirements for Agricultural Development in Response to Drought Consequences (Case study: Hamoon villages) تبیین موانع و الزامات توسعة کشاورزی در واکنش به پیامدهای خشکسالی (مورد مطالعه: روستاهای هامون) 89 116 9351 10.22111/gdij.2025.52065.3737 FA ولی الله سارانی استادیار گروه ترویج و آموزش کشاورزی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه زابل، زابل، ایران سمیه شهرکی ده سوخته استادیار گروه آمار، دانشکده علوم، دانشگاه زابل، زابل، ایران سمانه سارانی دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشکدة علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران Journal Article 2025 06 08 The present study aims to explain the obstacles and requirements of agricultural development in response to the consequences of drought in rural areas of Hamoon. This research is applied and has an interpretative and analytical nature and is in the qualitative and quantitative research group in terms of method. SPSS software, grounded theory method and fuzzy Cooperas model were used to analyze the data. The following categories (lack of water resources, climate change, increasing soil and desertification, lack of appropriate infrastructure, incorrect mechanisms against drought, undesirable governance, dominance of a centralized and sectoral approach in agricultural and rural development, centralized and polar politics, and Afghanistan's water policies) were identified as obstacles to agricultural development in Hamoon villages. The results also showed that the categories (international cooperation, sustainable management of water resources, combating climate change, developing common infrastructure, economic and social support, and strengthening integrated management) were identified as requirements for agricultural development in Hamoon villages. Then, Pearson correlation test was used to correlate the requirements for agricultural development and reducing the consequences of drought. پژوهش حاضر، با هدف تبیین موانع و الزامات توسعة کشاورزی، در واکنش به پیامدهای خشکسالی در مناطق روستایی هامون انجام شده است. این پژوهش کاربردی و دارای ماهیت تفسیری و تحلیلی است و از لحاظ روش، در گروه پژوهش کیفی و کمّی قراردارد. برای تجزیهوتحلیل اطلاعات، از نرمافزار «SPSS»، روش تئوری زمینهای و مدل «کوپراس فازی» استفاده شده است. نتایج نشانداد؛ مقولات (کمبود منابع آب، تغییرات اقلیمی، افزایش خاک و بیابانزایی، فقدان زیرساختهای مناسب، سازوکارهای نادرست در برابر خشکسالی، حکمروایی نامطلوب، غالب بودن رویکرد متمرکز و بخشی در توسعة کشاورزی و روستایی، سیاست متمرکز و قطبی و سیاستهای آبی افغانستان)، بهعنوان موانع توسعة کشاورزی در روستاهای هامون شناسایی شدند. در ادامه نیز نتایج نشانداد، مقولات (همکاریهای بینالمللی، مدیریت پایدار منابع آبی، مقابله با تغییرات اقلیمی، توسعة زیرساختهای مشترک، حمایتهای اقتصادی و اجتماعی و تقویت مدیریت یکپارچه) بهعنوان الزامات توسعة کشاورزی در روستاهای هامون شناسایی شدند. سپس، بهمنظور همبستگی بین الزامات توسعة کشاورزی مطرحشده و کاهش پیامدهای خشکسالی، از آزمون همبستگی پیرسون استفاده شد. در مطالعة همبستگی بین دو متغیر مطرحشده، بررسی مقادیر ضریب همبستگی نشانداد که بین تمام شاخصهای وابسته با متغیر مستقل (الزامات توسعة کشاورزی) رابطة مثبت و معنیداری در سطح اطمینان 99 درصد وجود دارد. در نهایت نتایج تحلیل مسیر، گویای آن بود که الزام (همکاریهای بینالملی) با مقدار اثر مستقیم 188/0 و اثر غیرمستقیم 078/0، بیشترین تأثیرگذاری را در کاهش پیامدهای خشکسالی در مناطق روستایی هامون را بهخود اختصاص داده است.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9351_26766c4ee13094de29786d2fa6f0d0b8.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Foresight Analysis of Iran’s Geopolitical Role in Regional and Global Economic Interactions آینده‌پژوهی نقش‌آفرینی موقعیت ژئوپلیتیک ایران در تعاملات اقتصاد منطقه‌ای و جهانی 117 140 9496 10.22111/gdij.2025.53353.3781 FA عابد گل کرمی استادیار جغرافیا سیاسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم‌آباد، ایران سعید نظری دانش‌آموخته کارشناسی‌ارشد اندیشه سیاسی، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی، تهران، ایران افشین متقی دستنائی استاد جغرافیا سیاسی، دانشکده علوم جغرافیایی، دانشگاه خوارزمی، تهران ایران Journal Article 2025 09 27 Due to its unique geopolitical position at the heart of Eurasia, along major energy corridors and global transit routes, Iran possesses significant potential to play an active role in regional and global economic interactions. However, realizing these potential faces obstacles such as international sanctions, underdeveloped transit infrastructure, geopolitical tensions, and competition from rival corridors. This study adopts a futures studies approach, employing a mixed-methods design (quantitative-qualitative). Data were collected through literature review, questionnaires, and semi-structured interviews with 15 experts, and analyzed using the MICMAC technique and Scenario Wizard software. The results indicate that among 25 identified variables, 8 key factors will most strongly influence Iran’s future role, including relations with global powers, regional confidence-building, industrial development level, transit infrastructure, technological trends, and attraction of foreign investment. Accordingly, three robust scenarios for Iran’s future were developed: two favorable scenarios emphasizing opportunities such as industrial growth, regional engagement, and export diversification, and one critical scenario reflecting challenges like political isolation, oil dependency, and capital flight. The final analysis suggests that achieving favorable scenarios requires sustainable de-escalation in foreign policy, targeted investment in infrastructure, proactive economic diplomacy, and reforms in domestic economic policies. The findings of this study can provide a basis for realistic policymaking to leverage opportunities and mitigate challenges in Iran’s future geopolitical engagement. ایران، به‌واسطة موقعیت ژئوپلیتیک منحصربه‌فرد خود در قلب اوراسیا، شاهراه‌های انرژی و مسیرهای ترانزیتی جهانی، ظرفیت قابل‌توجهی برای ایفای نقش فعال در تعاملات اقتصادی منطقه‌ای و جهانی دارد. بااین‌حال، تحقق این ظرفیت‌ها با موانعی همچون: تحریم‌های بین‌المللی، ضعف زیرساخت‌های ترانزیتی، تنش‌های ژئوپلیتیکی و رقابت کریدورهای رقیب مواجه است. پژوهش حاضر با رویکرد آینده‌پژوهی و به‌کارگیری روش ترکیبی (کمّی-کیفی) انجام شده است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، پرسش‌نامه و مصاحبة نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ نفر از خبرگان گردآوری و با استفاده از تکنیک «MICMAC» و نرم‌افزار «Scenario Wizard» تحلیلگردید. نتایج نشانداد از میان ۲۵ متغیر شناسایی‌شده، ۸ متغیر کلیدی در آیندة نقش‌آفرینی ایران اثرگذارترند که مهم‌ترین آن‌ها شامل: روابط با قدرت‌های جهانی، اعتمادسازی منطقه‌ای، سطح توسعة صنعتی، زیرساخت‌های ترانزیتی، روندهای فناورانه و جذب سرمایه‌گذاری خارجی است. بر این اساس، ۳ سناریوی قوی برای آیندة ایران ترسیمشد: دو سناریوی مطلوب که بر فرصت‌هایی چون: توسعة صنعتی، مشارکت منطقه‌ای و تنوع‌بخشی به صادرات تأکید دارند و یک سناریوی بحرانی که چالش‌هایی نظیر: انزوای سیاسی، وابستگی به نفت و فرار سرمایه را بازتاب می‌دهد. تحلیل نهایی بیانگر آن است که حرکت به سمت سناریوهای مطلوب مستلزم تنش‌زدایی پایدار در سیاست خارجی، سرمایه‌گذاری هدفمند در زیرساخت‌ها، دیپلماسی اقتصادی فعال و اصلاح سیاست‌های اقتصادی داخلی است. یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنای سیاست‌گذاری واقع‌بینانه برای بهره‌گیری از فرصت‌ها و کاهش چالش‌ها در مسیر آیندة نقش‌آفرینی ژئوپلیتیک ایران قرارگیرد.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9496_e3348826a7b7a3e2e005cc9d3ca9d509.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Spatial Analysis of the Economic Performance of Free Zones in Iran بررسی و تحلیل فضایی عملکرد اقتصادی مناطق آزاد در ایران 141 174 9497 10.22111/gdij.2025.53407.3786 FA علی ولیقلی زاده دانشیار جغرافیای سیاسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه مراغه، مراغه، ایران Journal Article 2025 10 05 This research, employing a descriptive–analytical method, investigates and analyzes the economic performance of Iran’s free trade–industrial zones during 2013–2020. The objective is to evaluate and spatially analyze their performance in key domains such as foreign trade, investment, employment generation, foreign transit, tourism, and borderland development–poverty alleviation, with particular emphasis on structural disparities arising from geographical location as well as political, economic, and geopolitical factors. Through a holistic perspective, this spatial analysis identifies inequalities in the distribution of resources, investment, and economic opportunities across the zones. Methodologically, the integration of quantitative and qualitative data, including geographical positional analysis, provides a comprehensive interpretation of their performance. The findings reveal significant spatial disparities in performance, directly associated with access to international markets, infrastructure quality, and political–economic constraints. Northern zones, benefiting from access to Eurasian markets and relatively low-risk land and port routes, lead in foreign trade, foreign investment, and foreign transit. In contrast, southern zones, while dominant in imports, domestic investment, and infrastructural expenditures, face trade deficits and weaknesses in transit performance. The ranking of zones in terms of economic performance places Arvand, Anzali, Aras, Kish, Maku, Qeshm, and Chabahar respectively from first to seventh. To improve the overall efficiency of free trade–industrial zones, spatial policymaking should focus on strengthening port and transit infrastructures, expanding international linkages for deeper integration into the global economy, and diversifying economic activities. These measures can foster the transformation of free zones from intermediary trade hubs into dynamic, production-based and export-oriented centers. این پژوهش، با روش توصیفی-تحلیلی، عملکرد اقتصادی مناطق آزاد تجاری-صنعتی ایران را طی سالهای 1392 تا 1399 بررسی کرده است. هدف، ارزیابی و تحلیل فضایی عملکرد اقتصادی این مناطق در حوزه های کلیدی تجارت خارجی، سرمایه‌گذاری، اشتغال‌زایی، ترانزیت خارجی، گردشگری و عمران- محرومیت‌زدایی مرزی با تأکید بر تفاوت‌های ساختاری ناشی از موقعیت جغرافیایی و عوامل سیاسی-اقتصادی و ژئوپلیتیکی است. تحلیل فضایی، با ارائة یک دیدگاه کل‌نگر، به شناسایی نابرابری‌های فضایی در توزیع منابع، سرمایه‌گذاری و فرصت‌های اقتصادی مناطق آزاد کمک می‌کند. همچنین، از منظر روش‌شناختی، تحلیل فضایی با تلفیق داده‌های کمّی و کیفی (مانند تحلیل موقعیت جغرافیایی)، امکان تفسیر جامع و دقیق از عملکرد مناطق را فراهم می‌سازد. نتایج پژوهش بیانگر نابرابری فضایی در عملکرد مناطق است که این موضوع با دسترسی به بازارهای بین‌المللی، کیفیت زیرساخت‌ها و محدودیت‌های سیاسی-اقتصادی ارتباط مستقیمی دارد. در این بین، مناطق شمالی، بهدلیل دسترسی به بازارهای اوراسیایی و مسیرهای زمینی و بندری کم‌ریسکتر، در تجارت خارجی، سرمایه‌گذاری خارجی و ترانزیت خارجی پیشرو هستند؛ درحالیکه مناطق جنوبی نیز در حوزة واردات، سرمایه‌گذاری داخلی و هزینه‌های عمرانی غالب هستند، اما از کسری تجاری و ضعف در ترانزیت خارجی رنج می‌برند. در این تحلیل فضایی، از لحاظ رتبهبندی عملکرد اقتصادی، مناطق آزاد اروند، انزلی، ارس، کیش، ماکو، قشم و چابهار، بهترتیب در رتبه های اول تا هفتم مناطق آزاد قراردارند. برای ارتقای کارایی مناطق آزاد کشور، سیاست‌گذاری‌های فضایی باید بر تقویت زیرساخت‌های بندری و ترانزیتی در مناطق آزاد، گسترش پیوندهای بین‌المللی (داغام در اقتصاد جهانی) و تنوع‌بخشی به فعالیت‌های اقتصادی متمرکز شود تا مناطق آزاد از نقش واسطه‌گری، به مراکز تولیدی-صادراتی تبدیل شوند.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9497_b603dd17343de4de18eaa6b27c17b69a.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 The Link Between Population Migration and the Role of Economic Sectors in Iranian Provinces پیوند مهاجرت جمعیت و نقش‌یابی بخش‌های اقتصادی در استان‌های ایران 175 196 9485 10.22111/gdij.2025.52602.3758 FA سعید نصیری زارع دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران وحید ریاحی دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران فاطمه پویا خواه دانشجوی دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران Journal Article 2025 07 13 Population migration plays a decisive role in economic development and transformation. In situations where regions with high capacities in economic sectors face a continuous population decline, they will gradually lose their economic roles and advantages. In contrast, a high concentration of migration in any region will weaken infrastructure and put pressure on water resources and the environment. The research was quantitative and applied research. Population migration information was also conducted in the form of a two-by-two paired matrix in Gephi. ArcGIS and SPSS were also used for spatial and statistical analyses. The research findings show that the central provinces in our country, especially the provinces of Tehran, Alborz, Isfahan, and Khorasan Razavi, are the most important centers of population migration. The relationship between the centrality of population input and economic growth in the activities of the financial services, business, and public services sectors is positive and significant. These economic sectors have the greatest impact on shaping population flows. In contrast, economic activities related to agriculture, industry, and mining have a negative impact on the population migration process. In the continuation and effectiveness of these effects, it is possible to change or weaken the economic role of the provinces of our country from the agricultural, industrial, and mining sectors to the service sectors. This can affect the capabilities and capacities of these regions. Therefore, designing coherent spatial policies requires understanding the two-way links and strengthening the development infrastructure in the provinces of our country. جریان‌های مهاجرت جمعیت، نقش تعیین‌کننده‌ای در توسعه و تحولات اقتصادی ایفا می‌کنند. در شرایطی که مناطق با وجود ظرفیت‌های بالا در بخش‌های اقتصادی، با روند مداوم کاهش جمعیت مواجهشوند، به‌تدریج نقش‌ها و مزیت‌های اقتصادی خود را از دست خواهند داد. در مقابل، تمرکز بالایی از مهاجرت در هر منطقه‌ای، موجب تضعیف زیرساخت‌ها و فشار بر منابع آب و محیط‌زیست خواهدشد. پژوهش، با رویکرد تحلیل شبکه‌، پیوند میان جریان‌های مهاجرت جمعیت و نقش‌یابی بخش‌های اقتصادی در استان‌های کشورمان را بررسیکرد. پژوهش کمّی و از نوع تحقیقات کاربردی بود. در این پژوهش داده‌های ارزش‌افزودة 6 رسته فعالیت اقتصادی، براساس قیمت استانی واقعی و پس از آن بهصورت سرانه، مبنای تجزیهوتحلیل قرارگرفت. همچنین اطلاعات مهاجرت جمعیت نیز در قالب ماتریس زوجی دو به دو در «Gephi» انجامشد. به‌منظور تحلیل‌های فضایی و آماری، از «ArcGIS» و «SPSS» بهره گرفته شد. یافته‌های پژوهش نشانمی‌دهد که استان‌های مرکزی و شرقی در کشورمان، به‌ویژه استان‌های تهران، البرز، اصفهان و خراسان رضوی، مهم‌ترین کانون‌های مهاجرپذیری جمعیت هستند. رابطة میان مرکزیت ورودی جمعیت با رشد اقتصادی فعالیت‌های بخش خدمات مالی، کسب‌وکار و خدمات عمومی مثبت و قابلتوجه است. این بخش‌های اقتصادی، بیشترین مقدار تأثیر را در شکل‌دهی به جریان‌های جمعیتی دارند؛ در مقابل، فعالیت‌های اقتصادی مرتبط با کشاورزی، صنعت و معدن تأثیر معکوس بر روند مهاجرت جمعیت دارند. در تداوم و اثربخشی این اثرات، می‌توان به تغییر یا تضعیف نقش‌ اقتصادی استان‌های کشورمان از بخش‌های کشاورزی، صنعت و معدن به بخش‌های خدمات رسید. این موضوع می‌تواند توانمندی‌ها و ظرفیت‌های این مناطق را تحت‌تأثیر قراردهد؛ لذا طراحی سیاست‌های فضایی منسجم، مستلزم درک پیوند‌های دوسویه و تقویت زیرساخت‌های توسعه‌ در استان‌های کشورمان است.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9485_530f79b99a3a5cf238f37ffa892f8625.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Analyzing the Dynamics of Precipitation Frequency and its Prediction in North-western Iran Based on Chaos Theory واکاوی پویایی فراوانی بارش و پیش‎بینی آن در شمال باختری ایران بر پایۀ نظریه آشوب 197 220 9180 10.22111/gdij.2025.50360.3696 FA حسن شادمان محقق بخش تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، زنجان، ایران 0000-0003-1769-0004 حسین عساکره استاد آب‌و‌هواشناسی، گروه جغرافیا، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران Journal Article 2024 11 27 Precipitation is one of the most important climate variables. However, the complex nature of precipitation makes it difficult to analyze its behavior and predict it. In this study, the dynamics of precipitation frequency in Northwestern Iran in 1970-2019 has been investigated using chaos theory, and its frequency has been predicted for the 2020-2036. The data used is precipitation grided data obtained from the interpolation of data from 219 stations. To investigate the dynamics of precipitation, average mutual information methods, Cao, the correlation dimension, and the largest Lyapunov exponent were used. A nonlinear method was used to predict the precipitation frequency. The result showed that the delay time and embedding dimension for reconstructing the phase space are 3 and 8, respectively. The correlation dimension and the largest Lyapunov exponent indicate that the frequency of monthly precipitation was chaotic. In addition, data analysis using the Hurst method revealed that the monthly frequency of precipitation in Northwestern Iran has a long-term memory. In addition, based on the prediction, the frequency of annual precipitation will decrease by 13.2% in the next period. The largest decreases are predicted in July and August. Apart from this, the frequency of precipitation will decrease in all seasons of the year; So that the greatest reduction will occur in the summer, then in the cold season, and the least reduction will occur in the spring. بارش یکی از برجسته‌ترین متغیرهای آب‌وهوایی است که اثرات گسترده‌ای بر محیط و انسان دارد. بااین‌همه سرشت پیچیده بارش، واکاوی و پیش‌بینی آن را دشوار می‌کند. در این پژوهش پویایی فراوانی بارش در شمال باختری ایران در دوره 2019-1970 با به‌کارگیری نظریه آشوب بررسی و سپس برای دوره 2036 – 2020 پیش‌بینی شده است. داده‌های به‌کار رفته، داده‌های شبکه‌ای بارش است که از درون‌یابی داده‌های 219 ایستگاه همدید، آب‌وهواشناسی و باران‌سنجی به‌دست آمده است. برای بررسی پویایی بارش از روش‌های میانگین اطلاعات متقابل، کائو، بُعد همبستگی و بزرگ‌ترین نمای لیاپانوف استفاده شده است. همچنین برای پیش‌بینی یک روش غیرخطی به‌کار گرفته شد. یافته‌ها نشان دادند که زمان تأخیر و بُعد نشاندن بهینه برای بازسازی فضای فاز میانگین فراوانی بارش به‌ترتیب 3 و 8 است. اندازه بُعد همبستگی (6/3) و بزرگ‌ترین نمای لیاپانوف (007/0) نشان دادند که فراوانی بارش ماهانه آشوبناک است. گذشته از این سری زمانی فراوانی بارش ماهانه شمال باختری ایران دارای حافظه درازمدت است. همچنین بر پایه پیش‌بینی انجام‌شده فراوانی بارش سالانه در دوره پیش‌رو 2/13 درصد کاهش خواهد یافت. بیش‌ترین اندازه کاهش در ماه‌های جولای و آگوست با 50 درصد پیش‌بینی شده است. بااین‌همه تغییرات در فوریه، سپتامبر و نوامبر صفر درصد خواهد بود. گذشته از این، فراوانی بارش در همۀ فصل‌های سال با کاهش روبه‌رو خواهد شد؛ به‌گونه‌ای که بیش‌ترین کاهش در تابستان (3/33- درصد)، پس از آن بهار (5/12- درصد) و کم‌ترین اندازه کاهش در فصل سرد (زمستان 10- و پاییز 1/11- درصد) رخ خواهد داد. کاهش فراوانی بارش به‌ویژه در ماه‌های بهار که هم زمان با آغاز رویش گیاهان و آغاز برخی فعالیت‌های کشاورزی است، می‌تواند پیامدهای اقتصادی و محیطی مهمی در پی داشته باشد. افزون بر این کاهش فراوانی بارش حتی اگر همراه با کاهش اندازه بارش نباشد، می‌تواند زمینه را برای برخی بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و محیطی فراهم کند.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9180_e77c685928fc3689979590a66cba8b98.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 Analysis of Urban Land Use Changes with Emphasis on the Commodification of Space Process in Zahedan City Using Remote Sensing Data تحلیل تغییرات کاربری اراضی شهری با تأکید بر فرایند کالایی‌شدن فضا در شهر زاهدان با استفاده از داده‌های سنجش‌‌از‌دور 221 250 9301 10.22111/gdij.2025.52406.3748 FA زینب سرگزی دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران محمد اجزا شکوهی دانشیار گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران محمد رحیم رهنما استاد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران Journal Article 2025 06 15 Land use changes and urban peripheral expansion have intensified in recent years under the influence of the commodification process. The present study was conducted with the aim of analyzing the trend of land use changes over a 38-year period (1986 to 2024) and investigating the phenomenon of space commodification in Zahedan city. An attempt was made to use remote sensing data and the vector machine (SVM) algorithm to examine long-term land use changes and analyze the role of space commodification. Land use change was examined using pure change analysis and cross-tabulation matrix analysis methods. The findings indicate an increase in man-made areas during the study period from about 6.3% to 14.7%.Barren lands have experienced a decrease of about 10% from 92% to 82%, which has mainly benefited man-made lands. The change in land use of vegetation has also been accompanied by fluctuations and has finally experienced an increase of about (68%), with the increasing changes occurring more than the decreasing changes and outside the legal limits of the city. The results showed that man-made lands have been continuously expanding during the years 1986-2024 with a growth of 133%, while wasteland and vegetation have decreased or fluctuated. The analyses indicate that the commodification of space has led to market-based allocation of land and structural changes in the urban development pattern. Therefore, there is a need for management interventions to guide urban planning towards more equitable and sustainable cities, especially in cities that are expanding rapidly. تغییرات کاربری اراضی و گسترش پیرامونی شهرها تحتتأثیر فرایند کالاییشدن، در سال‌های اخیر شدت یافته است. پژوهش حاضر، با هدف تحلیل روند تغییرات کاربری اراضی در یک دورة 38ساله (1986 تا 2024) و بررسی پدیدة کالاییشدن فضای شهر زاهدان، صورت گرفته است. تلاششده با بهره‌گیری از داده‌های سنجشازدور و تصاویر طبقه‌بندی نظارتشده، با استفاده از الگوریتم ماشین بردار (SVM‌)، تغییرات بلندمدت کاربری اراضی بررسی و نقش کالاییشدن فضا تحلیلشود؛ بنابراین تغییرکاربری زمین با استفاده از روش‌های تحلیل تغییر خالص و تحلیل ماتریس جدول‌بندی متقاطع بررسیشد. یافته‌ها نشان می‌دهد، مناطق انسانساخت در طی دورة مورد مطالعه، از حدود6.3% به14.7% افزایش داشته است. اراضی بایر از 92 % به 82% روند کاهشی حدود 10 % را تجربهکرده که عمدتاً به نفع اراضی انسانساخت صورت پذیرفته است. تغییر کاربری پوشش گیاهی، در سال‌های مورد مطالعه با نوساناتی همراه بوده و نهایتاً افزایشی حدود (68%) را تجربه نموده است؛ تغییرات افزایشی آن بیشتر از تغییرات کاهشی و در خارج از محدودة قانونی شهر اتفاق افتاده است. نتایج نشانمی‌دهد، اراضی انسان‌ساخت در طی سال‌های 2024-1986 با رشد 133 درصدی به‌طور پیوسته در حال گسترش بوده و در مقابل، زمین‌های بایر و پوشش‌های گیاهی کاهش یا نوسان داشته‌اند. تحلیل‌ها گویای آن است که کالاییشدن فضا منجر به تخصیص بازارمحور اراضی و تغییرات ساختاری در الگوی توسعة شهری شده است؛ بنابراین نیاز به مداخلات مدیریتی و حکمرانی در جهت هدایت برنامه‌ریزی شهری بهسوی شهرهای عادلانه‌تر و پایدارتر بهویژه در شهرهایی که بهسرعت در حال گسترش هستند، می‌باشد.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9301_2fa22b2e01df6ab06b13eddeffdf1dc6.pdf

دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 84 2026 08 23 An Analysis of the Contexts and Consequences of the Dust Storm Crisis in Khuzestan Province (Environmental Security and Sustainable Development in Light of the Islamic Republic of Iran’s Governance) تحلیل بسترها و پیامدهای بحران ریزگردها در استان خوزستان (امنیت زیست‌محیطی و توسعة پایدار در جمهوری اسلامی ایران) 251 278 9464 10.22111/gdij.2025.53123.3775 FA عبدالمجید لباب پور دانشیار گروه مهندسی مکانیک، پردیس صنعتی شهدای هویزه، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران سیدزکریا محمودی رجا استادیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران فرشاد رومی دانشیار گروه علوم سیاسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران Journal Article 2025 09 09 In current conditions, the sustainable governance of governments, particularly in the environmental domain, is facing multi-layered and increasing threats. Climate changes have intensified ecological crises in many countries, which simultaneously affect both security structures and development paths. Khuzestan Province in Iran has also become a prominent focus of the emergence and persistence of these challenges. The phenomenon of dust emission in this province is the consequence of the intertwining of climatic factors, incompatible human interventions, and sectoral and discontinuous governance of basic resources; a crisis whose dimensions have transcended the environment and have confronted the country's security and developmental balance with strategic consequences. Despite the extensive technical and climatic research, the lack of a comprehensive framework for explaining the root causes, sustaining processes, and multi-level consequences of this crisis in the governance sphere of the Islamic Republic is still evident. This research, based on a qualitative approach and data-driven methodology, seeks to answer this main question: what are the most important components of the formation and continuation of the fine dust crisis in Khuzestan Province and what consequences does this challenge have for ecological security and development patterns at local and national levels? The required data were collected through the analysis of policy documents and conducting semi-structured interviews with environmental experts and local managers and were analyzed in three stages of open, axial, and selective coding. The findings show that regional climate changes, uncoordinated management of water and soil resources, and unsustainable exploitation patterns have provided the main groundwork for the formation of the crisis. These factors, alongside institutional inefficiency, inter-sectoral conflict of interests, and weakness in environmental diplomacy, have created a self-reinforcing cycle of crisis. The main innovation of this research is the presentation of an integrated conceptual framework that displays the hierarchical connection between causes, processes, and consequences and provides the possibility for redefining the logic of governance across the entire crisis cycle—from prevention and containment to rehabilitation and stabilization. The proposed strategies are based on the axis of policy coordination, deepening participatory governance, activating environmental diplomacy, and strengthening the resilience of local communities. امروزه، حکمرانی پایدار دولت‌ها به‌ویژه در حوزة محیط‌زیست، با تهدید‌های چندلایه و فزاینده‌ای روبه‌رو است. تغییرات اقلیمی، بحران‌های زیست‌بومی را در بسیاری از کشورها تشدید کرده که به‌طور هم‌زمان، هم ساختارهای امنیت و هم مسیرهای توسعه را تحتتأثیر قرارمی‌دهند. استان خوزستان در ایران نیز به‌عنوان کانون برجسته‌ای از ظهور و تداوم این چالش‌ها است. پدیدة انتشار ریزگردها در این استان، پیامد درهم‌تنیدگی عوامل اقلیمی، مداخلات ناسازگار انسانی و حکمرانی بخشی و ناپیوسته بر منابع پایه را نشان می‌دهد؛ بحرانی که ابعاد آن از محیط‌زیست فراتر رفته و توازن امنیتی و توسعه‌ای کشور را با پیامدهای راهبردی مواجه ساخته است. با وجود حجم گستردة‌ پژوهش‌های فنی و اقلیمی، فقدان یک چارچوب جامع برای تبیین علل ریشه‌ای، فرآیندهای تداوم‌بخش و پیامدهای چندسطحی این بحران همچنان مشهود است. این پژوهش برمبنای رویکرد کیفی و روش‌شناسی داده‌بنیاد، در پی پاسخ به این پرسش اصلی است: مهم‌ترین مؤلفه‌های شکل‌گیری و استمرار بحران ریزگردها در استان خوزستان کدام‌اند و این چالش چه پیامدهایی برای امنیت زیستبوم و الگوهای توسعه در سطوح محلی و ملی بهدنبال دارد؟ داده‌های موردنیاز از طریق تحلیل اسناد سیاستی و انجام مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با خبرگان محیط‌زیست و مدیران محلی گردآوری و در سه مرحلة کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. یافته‌ها نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی منطقه‌ای، مدیریت ناهماهنگ منابع آب و خاک و الگوهای بهره‌برداری ناپایدار، بستر اصلی شکل‌گیری بحران را فراهم کرده‌اند. این عوامل در کنار ناکارآمدی نهادی، تعارض منافع بین‌بخشی و ضعف در دیپلماسی محیط‌زیستی، یک چرخة خودتقویت‌کننده از بحران را ایجاد کرده‌اند. نوآوری اصلی این پژوهش، ارائة یک چارچوب مفهومی تلفیقی است که پیوند سلسله‌مراتبی بین علل، فرآیندها و پیامدها را نمایش داده و امکان بازتعریف منطق حکمرانی را در تمام چرخة بحران فراهم می‌کند. راهبردهای پیشنهادی بر محور هماهنگی سیاستی، تعمیق حکمرانی مشارکتی، فعال‌سازی دیپلماسی محیط‌زیست و تقویت تاب‌آوری جوامع بومی استوار است.

https://gdij.usb.ac.ir/article_9464_cfb3c7dfc35c4f9d2c036f1e6c4c5ef0.pdf