دانشگاه سیستان و بلوچستان مجله جغرافیا و توسعه 1735-0735 24 83 2026 06 22 Spatiotemporal Modeling of Urban Expansion Patterns in Iran مدل‌ سازی فضایی- زمانی الگوی گسترش مناطق شهری در ایران 213 242 9622 10.22111/gdij.2025.48393.3638 FA سید احمد حسینی استادیار گروه مهندسی شهرسازی، دانشگاه لرستان، لرستان، ایران مهدی صمدی دانشجوی دکتری رشته سنجش از دور و سامانة اطلاعات جغرافیایی، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2024 04 20 Urbanization has intensified in developing countries over recent decades, making it crucial to understand not only the rate of urban growth but also the spatiotemporal patterns of land-use change. This study proposes a national-scale framework for mapping and analyzing predictable urban expansion patterns in Iran. Multi-temporal DMSP/OLS nighttime light data (1992, 2002, 2013) and Landsat imagery (1992, 2002, 2013, 2022) were employed to extract urban extents and validate the results using maximum likelihood classification for selected cities, including Tehran-Karaj, Isfahan, Tabriz, and Shiraz. The DMSP/OLS-derived urban patterns demonstrated strong agreement with Landsat-based results, with an average overall accuracy of 84.11% and a kappa coefficient of 0.51. Regression analysis revealed a significant linear relationship between constructed land area, population, and GDP, with the highest correlation observed between GDP and urban land (R² = 0.894). Using the CA–Markov model, urban land is projected to increase from approximately 14,948 km² in 2013 to over 26,156 km² by 2031 (kappa = 0.709). These findings provide a robust basis for policymakers to evaluate urban development strategies and support sustainable urban planning at the national level. <strong>فرایند شهرنشینی، پدیده‌ای است که در دهه­های اخیر به­طور فزاینده‌ای در کشورهای درحال‌توسعه متمرکز شده است و افزون</strong><strong> </strong><strong>بر</strong><strong> </strong><strong>میزان</strong><strong> </strong><strong>رشد</strong><strong> </strong><strong>شهرها،</strong><strong> </strong><strong>چگونگی تغییرات کاربری‌ها در سطح کلان</strong><strong> </strong><strong>نیز</strong><strong> </strong><strong>مورد</strong><strong> </strong><strong>توجه</strong><strong> </strong><strong>می‌باشد. براین‌اساس، در پژوهش حاضر چارچوبی</strong><strong> </strong><strong>برای</strong><strong> </strong><strong>تهیة</strong><strong> </strong><strong>نقشه</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>تحلیل</strong><strong> </strong><strong>الگوهای</strong><strong> </strong><strong>قابل</strong><strong> </strong><strong>پیش‌بینی</strong><strong> </strong><strong>از</strong><strong> </strong><strong>گسترش مناطق شهری در</strong><strong> </strong><strong>مقیاس ملی،</strong><strong> </strong><strong>متفاوت</strong><strong> </strong><strong>با</strong><strong> </strong><strong>هدف</strong><strong> </strong><strong>تحلیل</strong><strong> </strong><strong>فرایندهای</strong><strong> </strong><strong>رشد</strong><strong> </strong><strong>و</strong><strong> </strong><strong>گسترش</strong><strong> </strong><strong>شهرها</strong><strong> </strong><strong>فراهم</strong><strong> </strong><strong>شده است. داده‌های</strong><strong> </strong><strong>مورد</strong><strong> </strong><strong>نیاز</strong><strong> </strong><strong>این مطالعه از تصاویر نسخه چهارم «</strong><strong>DMSP/OLS</strong><strong>»</strong><strong> </strong><strong>در سه بازه زمانی 1371، 1381 و 1392 و تصاویر ماهواره لندست در چهار بازه زمانی 1371، 1381، 1392 و 1401 استخراج شده است. </strong><strong>به‌منظور بررسی دقیق‌تر و ارزیابی صحت نتایج حاصل</strong><strong>، </strong><strong>با استفاده از الگوریتم طبقه‌بندی، بیشترین شباهت اراضی ساخته­شدة شهرهای تهران و کرج، شیراز، اصفهان و تبریز از تصاویر لندست استخراج و نتایج به­دست­آمده از داده‌های «</strong><strong>NSL</strong><strong>» </strong><strong>با استفاده از آن، مورد ارزیابی قرارگرفت. نتایج نشان­داد که الگوی شهری به­دست­آمده با استفاده از داده‌های </strong><strong>«</strong><strong>NSL</strong><strong>»  </strong><strong>با میانگین صحت کلی 11/84 و میانگین کاپای 51/0 با نتایج به­دست­آمده از داده‌های لندست سازگاری دارد.</strong><strong> </strong><strong>همچنین نتایج تحقیق نشان­می‌دهد که ارتباط خطی بین توسعة اراضی ساخته­شده با داده­های جمعیتی و تولید ناخالص ملی وجود دارد و بیشترین میزان ارتباط خطی بین تولید ناخالص و اراضی ساخته­شده با </strong><strong>R2</strong><strong> برابر با 894/0 می‌باشد. در نهایت نتایج پیش‌بینی گسترش فضایی اراضی ساخته­شده در سطح کشور با استفاده از مدل </strong><strong>«</strong><strong>CA-MARKOV</strong><strong>»</strong><strong> نشان­داد که میزان اراضی شهری از حدود 14948 کیلومتر مربع در سال 1392 به بیش از 26156 کیلومتر مربع در سال 1410 با میزان کاپای برابر 709/. افزایش خواهد یافت. با توجه به عدم وجود تحقیقی مشابه در زمینة مدل‌سازی رشد شهری در مقیاس ملی، نتایج این تحقیق می‌تواند با ایجاد پیش‌زمینه‌ای از آینده، تصمیم­گیران را در ارزیابی الگوهای پیشنهادی توسعه یاری کرده و بنیانی برای پیشنهاد و اصلاح خط‌مشی‌های برنامه­ریزی شهری به‌منظور توسعة پایدار مناطق شهری در سطح کلان را شکل­دهد.</strong> https://gdij.usb.ac.ir/article_9622_d9ebf6b1f9daa8bde1b1759471116576.pdf