ارزیابی میزان تاب‌آوری محلۀ شهری در مواجهه با مخاطرات طبیعی مورد پژوهی: محلۀ آب و برق مشهد

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجو کارشناسی ارشد، گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

2 استادیار گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران

10.22111/gdij.2020.5473

چکیده

امروزه جوامع در تلاش برای دستیابی به شرایطی هستند که در صورت وقوع بحران، بازگشت سریع آن‌ها را به وضعیت پیش از بحران (اولیه یا عادی) فراهم سازد. ازاین‌رو در سال‌های اخیر نهادهای فعال درزمینه کاهش سوانح، بیشتر فعالیت‌های خود را بر دستیابی به جامعه‌ی تاب آور در برابر سوانح متمرکز ساخته‌اند. لذا تاب آور نمودن جوامع شهری به‌ویژه محلات نابسامان دارای اهمیت خاصی است. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی و سنجش میزان تاب‌آوری محله آب و برق مشهد با در نظر گرفتن مخاطرات طبیعی در محله آب و برق مشهد است تا با شناسایی مؤلفه‌های تأثیرگذار بر این موضوع میزان تاب‌آوری و میزان توانایی جامعه در پاسخگویی به بحران‌ها بالا ببرد. این تحقیق ازنظر هدف کاربردی و ازنظر ماهیت از روش پیمایشی استفاده‌شده است و همچنین ازنظر متغیرهای تحقیق کمی است. جامعه آماری با توجه به جمعیت 41852 نفری محله آب و برق مشهد، با استفاده از فرمول کوکران، تعداد نمونه‌ها 380 نفر محاسبه‌شده است. به‌منظور ارزیابی میزان اثرگذاری هر یک از شاخص‌های تحقیق بر میزان تاب‌آوری در محدوده موردمطالعه، از آزمون آماری تحلیل عاملی تأییدی با نرم‌افزار لیزرل استفاده شد
نتایج پژوهش حکایت از آن دارد، از میان شاخص‌های موردمطالعه بیشترین تأثیر مربوط به شاخص های میزان توجه دولت به بازسازی شهرها بعد از وقوع حوادث در تاب‌آوری محله، منابع تخصیص یافته با رویکرد کاهش خطرپذیری بلایا و وجود امنیت در محله آب و برق است. همچنین در خصوص آسیب‌پذیری، شاخص آموزش مرتبط با کاهش خطرپذیری و شناخت آسیب‌های طبیعی در مدارس بسیار دارای اهمیت است، از سویی دیگر، کیفیت و قدمت ساختمان‌های محل سکونت در شرایط بسیار نامناسب ارزیابی‌شده است. به‌طورکلی با توجه به نتایج پژوهش محله آب و برق ازلحاظ معیارهای تاب‌آوری در وضعیت نامناسبی قرار دارد که می‌توان با تاب آور نمودن بافت محله، باعث کاهش اثر بحران و حفظ آن شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessing the resilience of the urban neighborhood in the face of natural hazards (Case Study of Mashhad Ab-o- Bargh District)

نویسندگان [English]

  • nazanin falah mehrgerdi 1
  • Toktam Hanaee 2
2 Islamic Azad University, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Today, mostly towns and communities are built or built in places that are exposed to natural disasters as a result of natural hazards or because of technological advances. One of the most important and most commonly used concepts in the area of urban disaster management is the concept of resiliency in terms of thinking of measures for the rapid return of the city to the pre-crisis situation (normal and initial). Accordingly, the purpose of this study is to assess and measure the resilience of the urban area with regard to natural hazards. For this purpose, survey method has been used by using a questionnaire. The population of 41852 people is the population of Mashhad Ab-o-Bargh district, which was based on the Cochran formula, the number of samples was 380. They were selected by random sampling method. In order to evaluate the effectiveness of each of the research indicators on resilience in the study area, the confirmatory factor analysis test was used, It was found that among the indicators surveyed, the most important effect is the state's attention to the reconstruction of cities after the occurrence of accidents in the resilience of Ab-o-Bargh district. The results of the research indicate that the Ab-o-Bargh district is in poor condition in terms of resilience criteria, which can be reduced and kept the effect of the crisis with the resilience of the texture of the neighborhood.

کلیدواژه‌ها [English]

  • "Resiliency"
  • "Disaster Management"
  • "natural hazards"
  • "Urban Neighborhood"
-   امینی ورکی، سعید؛ مهدی مدیری؛ فتح‌اله شمسایی زفرقندی؛ علی قنبری‌نسب (1393). شناسایی دیدگاه‌های حاکم بر آسیب‌پذیری شهرها در برابر مخاطرات محیطی و استخراج مؤلفه‌های تأثیرگذار در آن با استفاده از روش کیو. دو ف‍ص‍‍لن‍‍امۀ علمی و پژوهشی ویژه‌نامۀ هفتۀ پدافند غیرعامل.

 

-   بدری، سیدعلی؛ مهدی رمضان‌زاده؛ علی عسگری؛ مجتبی‌ قدیری‌معصوم؛ محمد سلمانی (1392). نقش مدیریت محلی در ارتقای تاب‌آوری مکانی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب؛ مطالعۀ موردی: دو حوضۀ چشمه کیله تنکابن و سردآبرود کلاردشت، فصلنامۀ مدیریت بحران. 3: 50-39.

 

-   پرتوی، پروین؛ مصطفی بهزادفر؛ زهرا شیرانی (1395). طراحی شهری و تاب‌آوری اجتماعی (بررسی موردی: محلۀ جلفا اصفهان)، سال نهم. شمارۀ 17. صفحات 116-99.

 

-     رضایی، محمدرضا (1389). تبیین تاب‌آوری اجتماعات شهری به‌منظور کاهش اثرات سوانح طبیعی )زلزله(، مطالعۀ موردی: کلان‌شهر تهران.

 

-   رضایی،محمدرضا؛ محمدحسین سرائی؛ امیر بسطامی‌نیا (1395).تبیین و تحلیل مفهوم «تاب‌آوری» و شاخص‌ها و چارچوب‌های آن در سوانح طبیعی، فصلنامۀ دانش پیشگیری و مدیریت بحران. سال ششم. شمارۀ 1.

 

 

-   رفیعیان، مجتبی؛ محمدرضا رضایی؛ علی عسگری؛ اکبر پرهیزکار و سیاوش شایان (1389). تبیین مفهومی تاب‌آوری و شاخص‌سازی آن در مدیریت سوانح اجتماع‌محور (CBDM)، برنامه‌ریزی و آمایش فضا، سال پانزدهم. شمارۀ 4. صفحات 41-19.

 

-   رمضان‌زاده لسبوئی، مهدی؛ سید علی بدری (1393). تبیین ساختارهای اجتماعی- اقتصادی تاب‌آوری جوامع محلی در برابر بلایای طبیعی با تأکید بر سیلاب (مطالعۀ موردی: حوزه‌های گردشگری چشمه کیله تنکابن و سردآبرود کلاردشت)، نشریۀ جغرافیا. شمارۀ پیاپی 40. صفحات 131-109.

-     شریف‌نیا، فاطمه (1391). بررسی رابطۀ کاربری زمین شهری و میزان تاب‌آوری در برابر زلزله و ارائۀ راهکارها در زمینۀ برنامه‌ریزی شهری (نمونۀ موردی: منطقۀ 10 تهران) پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد. دانشگاه تهران. راهنمایی اسفندیار زبردست.

 

-   شیخ‌الاسلامی، احسان؛ سعید گیوه‌چی؛ رضا اکبری (1394). بررسی تاب‌آوری شهری (نمونۀ موردی: شهر دهلی- هند)، کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و زیرساخت‌های شهری.

 

-   صالحی، اسماعیل؛ محمدرضا فرزاد بهتاش؛ محمدتقی آقابابایی؛ هاجر سرمدی (1390). بررسی میزان تاب‌آوری محیطی با استفاده از مدل شبکۀ علیت، فصلنامۀ محیط‌شناسی.شمارۀ (59)3. صفحات112-99.

 

-   علیزاده، هوشمند؛ آفاق حیدریان (1394). محلات تاب‌آور رهیافتی یکپارچه در تغییرات شهری، کنفرانس بین‌المللی دستاوردهای نوین پژوهشی در مهندسی عمران، معماری و شهرسازی.

-   فرزاد بهتاش، محمدرضا؛ محمد‌تقی آقابابایی؛ محمدعلی کی‌نژاد؛محمدتقی پیربابایی (1391). تاب‌آوری شهر؛ مفاهیم و مدل‌ها، اولین کنفرانس ملی بهسازی و مقاوم‌سازی‌بافت‌های‌شهری در مجاورت گسل‌های فعال.

 

-   فرزاد بهتاش، محمدرضا؛ محمدعلی کی‌نژاد؛ محمدتقی پیربابایی؛ علی عسگری (1392). ارزیابی و تحلیل ابعاد و مؤلفه‌های تاب‌‌آوری کلان‌شهر تبریز، نشریۀ هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی. سال هجدهم. شمارۀ ۳. صفحات 42-33.

 

-   نوجوان، مهدی؛ اسماعیل صالحی؛ بابک امیدوار؛ شهرزاد فریادی (1395). تحلیل رویکرد نظری مدیریت سوانح طبیعی در ایران با استفاده از مفهوم فراتحلیل، فصلنامۀ علوم و تکنولوژی محیط زیست.

 

-     لک، آزاده (1392). طراحی شهری تاب‌آور، نشریۀ صفه. شمارۀ 60. صفحات 104-91.

 

-     رمضان‌زاده‌لسبوئی، مهدی (1395). مبانی و مفاهیم تاب‌آوری شهری (مدل‌ها و الگوها).

 

-      Adger, W. N.; Hodbod, J (2014).  Ecological and social resilience.Handbook of sustainable development, 91.

-      Bruneau, M., Stephanie, E.C., Ronald, T.E., George, C.L., Thomas, D.O.,Andrei, M.R., Masanobu, S., Kathleen, T., William, A.W. and Detlof W. A framework to quantitatively assess and enhance the seismic resilience of communities, Earthquake Spectra.

 

 

-      Buckle, P., Mars, G. and Smale, R.S. New approaches to assessing vulnerability and resilience. Australlian journal of emergency management.

 

-      Cacioppo, J.T., Reis, h.T. and Zautra, A.J. Social resilience, the value of social fitness with an application to the military. American psychological association.

 

-      Carpenter S.; Walker B, Anderies JM, and Abel N. 2001. from metaphor to measurement: resilience of what to what? Ecosystems (N Y, Print) 4(8):765–781.

 

-      Chang, S. E (2014). Infrastructure resilience to disasters. The Bridge, 44. 36-41.

-      Constas, M.; Barrett, C (2013). Principles of resilience measurement for food insecurity: metrics, mechanisms, and implementation plans. Expert Consultation on Resilience Measurement Related to Food Security, Food and Agricultural Organization and World Food Program, Rome, Italy.

-      Cutter, Susan L.; Barnes, Lindsey, Berry, Melissa, Burton, Christopher, Evans, Elijah, Tate, Eric, and Webb, Jennifer (2008). A Place-based Model for Understanding Community Resilience to Natural Disasters. Global Environmental Change, 18, 598-606.

 

 

-      Cutter, S.L.; Burton, C.G. & Emrich, C.T (2010). Disaster resilience indicator for benchmarking baseline conditions. Journal of homeland security and emergency management.

-      Cutter, Susan L.; Ash, K. D. and Emrich, C. T. (2014). The geographies of community disaster resilience. Global Environmental Change, 29, 65-77.

 

-      Farr, D.; John Wiley & Sons (2011).Sustainable urbanism: urban design with nature .

 

-      Gaillard, J.-c (2007). "Resilience of traditional societies in facing natural hazards", Disaster Prevention and Management, 16, Issus: 4, PP.522- 544.

 

-      Gilbert, SW. (2010). Disaster Resilience: A Guide to the Literature, NIST Special Publication 1117, Office of Applied Economics, Engineering Laboratory, National Institute of Standards and Technology Gaithersburg, MD, Available at:docs.lib.noaa.gov/noaa_documents /NOAA_related_docs/NIST/special_publication /sp_1117.pdf.

 

-      Hallegatte, S Economic resilience: definition and measurement Policy research working paper.

 

-      Laframboise, Nicole; Sebastian Acevedo (2014). “Man versus Mother Nature.” Finance & Development 51 (1): 44–47.

 

-      Mileti, D.S (1999). Disasters by design: a reassessment of natural hazards in the United States”, Natural hazards and disasters. Joseph Henry Press, Washington, DC.

 

-      Mayunga, J.S (2007). Understanding and applying the concept of community disaster resilience: a capital based approach. Department of landscape architecture and urban planning, hazard reduction & recovery center, Texas A&M University, USA.

-      Manyena, S.B (2006). The concept of resilience revisited, Disasters Journal compilation Overseas Development Institute, No. 30(4), pp. 433−450.

 

-      Paton, D.; Johnston, D (2006). Disaster resilience: An integrated approach. Springfield, IL: Charles C. Thomas.

 

-      Norris, F.H.; Stevens, S.P.,Pfefferbaum, B., Wyche, K.F. and Pfefferbaum, R.L (2008). Community resilience as a metaphor, theory, set of capacities, and strategy for disaster readiness. Am J Community Psychology, 41, 127- 150.

-      Pisano,U (2012). Resilience and sustainable development: theory of resilience, systems thinking and adaptive governance. European sustainable development network (ENSD).

 

 

-      Schmidt, D.H.; Garland, K.A. 2012. Bone dry in Texas: resilience to drought on the upper Texas gulf Coast. Journal of planning literature, 27:434 -445.

-      Victiria foundation, Z (2013).   Strengthening neighborhood  resilience: Opportunities for communities & Local governments.

 

-      Wardekker, J.A.; Jong, A., Knoop, J.M. and Sluijs, J. P (2010). Operationalizing a resilience approach to adapting an urban delta to uncrating climate changes. Technological forecasting & social change, 77: 987- 998.