تحلیلی بر تأثیرات مخاطرات محیطی (خشکسالی) بر پایداری معیشت روستاییان مطالعۀ موردی: روستاهای شهرستان قائنات

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار ژئومورفولوژی گروه جغرافیای دانشگاه بزرگمهر قائنات، قائن، خراسان جنوبی، ایران

2 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌‌ریزی روستایی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

10.22111/gdij.2020.5367

چکیده

پژوهش کاربردی حاضر با روشی توصیفی – تحلیلی، دیدی فضایی و با رویکردی کمی-کیفی انجام و داده‌های مورد نیاز آن از میان 320 سرپرست خانوار روستایی که با فرمول کوکران از حجم جامعه‌ای به میزان 17713 خانوار به روش تصادفی طبقه‌ای انتخاب شدند، جمع-آوری شده است تا بدین ترتیب؛ اثرات تداوم مخاطره خشکسالی بر وضعیت پایداری معیشت روستاییان شهرستان قائن مشخص گردد. تجزیه و تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از آزمون‌های آمار استنباطی(رتبه‌ای فریدمن، t تک‌نمونه‌ای، همبستگی اسپیرمن) و ابزارهای تحلیل و پهنه‎بندی فضایی در محیط Arc Gis(لکه‌های داغ، خود همبستگی موران، درونیابی)، نشان دادند که تدوام خشکسالی و بحران کمبود آب ناشی از آن از یک سو با کاهش میزان دارایی‌های معیشتی(میانگین دارایی‌های مالی؛2.08؛ طبیعی:2.25؛ انسانی:2.28؛ فیزیکی:2.39؛ اجتماعی:2.56) و از سویی دیگر به دلیل فقدان و تضعیف نهادهای تحول‌زا، ساختار و مدیریت ناکارآمد محلی و دولتی، اتخاذ استراتژی-های منفی مانند مهاجرت و فروش دارایی‌ها، فقدان سطح مطلوب تاب‌آوری(میانگین برابر 2.29) جهت مقابله و سازگاری و در نهایت؛ ایجاد پیامدهای منفی همچون: گسترش فقر و محرومیت، آسیب‌پذیری معیشت و شکل‌گیری مشاغل و درآمد ناپایدار و ناکافی، موجب آسیب‎پذیری و ناپایداری شدید در وضعیت معیشتی روستاییان منطقه شده‎است. در این میان، بیشتر مساحت و تعداد روستاهای منطقه در طبقه کاهش زیاد میزان سرمایه‌های معیشتی و میزان تاب‌آوری بسیار اندک و با الگوی تصادفی توزیع یافته‌اند. در نهایت، نتایج آزمون همبستگی نیز، نشان داد که سه متغیر، میزان جمعیت(با شدت همبستگی:0.392)، میزان تنوع منابع درآمدی(با شدت همبستگی:0.297) و میزان حمایت‌های دولتی(با شدت همبستگی:0.197) با ارتباط معنی‌دار از نوع مثبت و مستقیم، تعیین‎کننده‎ترین عوامل در میزان تفاوت فضایی و ناپایداری معیشتی روستاییان بواسطه اثرپذیری از تداوم مخاطره خشکسالی می‌باشند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An Analysis of the Impact of Environmental Risks (Drought) on Rural Sustainability (Case Study: Villages of Qaenat County)

نویسندگان [English]

  • abdolmajid ahmadi 1
  • soran manoochehri 2
چکیده [English]

Data analysis was performed by using inferential tests (Friedman rank, t single-sample, Spearman correlation), and analysis and zoning tools analysis carried out in ArcGIS environment(Hot spots, self-correlation of moron, interpolation) showed that the persistence of droughts and the shortage of water caused by decreasing the amount of livelihoods (average financial resources; 2.08; natural: 2.25; human: 2.28; physical: 2.39; Social: 2.56); lack of transformational institutions; local and state inefficient governance and management; adopting negative strategies such as immigration and asset sales; lack of desirable resilience (2.29 average) for coping and compatibility, and finally, the creation of negative consequences such as: the spread of poverty and deprivation, livelihood vulnerability, and the formation of unsustainable and inadequate occupations and incomes, causing vulnerability and severe instability in the livelihoods of villagers in the region. Meanwhile, most of the area and number of villages have been reduced to a high level of livelihoods and very low levels of resilience and have been distributed randomly. Finally, the results of the correlation test indicated that the three variables, the population (correlation intensity: 0.392), the amount of income sources diversity (correlation intensity: 0.297), and the amount of government support (correlation intensity: 0.197) with a significant relationship of the positive and direct type were the most important factors in explaining the spatial difference and the instability of livelihoods of villagers due to the effect of drought risk.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Drought Crisis
  • Sustainable Livelihoods
  • resiliency
  • Qaenat County's Villages
-   ابراهیم‌‌زاده، عیسی؛ مرتضی اسمعیل‌‌نژاد (1396). پناهندگان اقلیمی چالش آینده تحولات منطقه‌‌ای (مطالعه موردی: خراسان جنوبی)، فصلنامه جغرافیا و توسعه. سال پانزدهم. شماره 48. صفحات 18-1.

-   الوانکار، سیدرضا؛ فرزانه نظری؛ ابراهیم فتاحی (1395). تأثیر تغییر اقلیم بر شدت و دوره بازگشت خشکسالی‌‌های ایران،نشریه تحلیل‌ فضایی‌مخاطرات محیطی. سال دوم. شماره 2. صفحات 99-20.

-   آشتاب، عاطفه؛ مریم شریف‌‌زاده (1396). آسیب‌‌پذیری معیشت کشاورزان بر اثر پدیده خشکسالی: مورد مطالعه شهرستان هیرمند، علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران. سال اول. شماره 13. صفحات 88-75.

-   برقی، حمید؛ جواد بذرافشان؛ محسن  شایان (1397). تحلیل و شناسایی پیامدهای خشکسالی بر ساکنین مناطق روستایی (مطالعه موردی: روستای چقای شهرستان فریدونشهر)، فصلنامه مخاطرات محیطی. سال هفتم. شماره 15. صفحات 160-141.

-   بستانی، علیرضا؛ بهرام نجف‌‌پور؛ خدیجه جوانی (1395). تحلیلی بر اثرات خشکسالی در ناپایداری سکونتگاه‌‌های روستایی شهرستان داراب، فصلنامه برنامه‌‌ریزی منطقه‌‌ای. سال ششم. شماره 21. صفحات 166-155.

-   جمعه‌‌پور، محمد؛ شهرزاد طهماسبی‌تهرانی(1392). تبیین میزان زیست‌‌پذیری و کیفیت زندگی در روستاهای پیرامون شهری (مطالعه موردی: بخش مرکزی شهرستان شهریار)، فصلنامه برنامه‌‌ریزی کالبدی- فضایی. سال اول. شماره 3. صفحات 60-49.

-   حکیم‌دوست، سیدیاسر؛ شاه‌‌بختی رستمی؛ محمود مرادی؛  عبدالحمید نظری (1395). تحلیل فضایی پهنه‌‌های خطرپذیر زیستی و فعالیتی سکونتگاه‌‌های روستایی مناطق‌مرزی، مطالعه موردی:سکونتگاه‌‌های روستایی شهرستان هیرمند. فصلنامه سپهر. سال 25. شماره 99. صفحات 92-71.       

-   خراسانی، محمدامین؛ محمدرضا رضوانی؛ محمد مولایی ‌قلیچی (1394). تحلیل تأثیر متغیرهای فردی بر ادراک از زیست‎پذیری در روستاهای پیرامون شهر، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌‌ای. سال دوم. شماره 13. صفحات 181-159.

-   خزانه‌‌داری، لیلا؛ فاطمه زابل‌عباسی؛ شهرزاد قندهاری؛ منصور کوهی؛ شراره ملبوسی (1388). دورنمایی از وضعیت خشکسالی ایران طی سی سال آینده، مجله جغرافیا و توسعه ناحیه‌‌ای. سال دوم. شماره 12. صفحات 98-84.

-   داداش‏پور، هاشم؛ زینب عادلی (1394). سنجش ظرفیت‏های تاب‏آوری در مجموعه شهری قزوین، دو فصلنامه علمی و پژوهشی مدیریت بحران. سال چهارم.  شماره 8.  صفحات  84-73.

-   زیاری، کرامت‌الله؛ مصطفی حسینی (1395). ارزیابی ارتباط بین زیست‎پذیری و تاب‎آوری در محلات کلانشهر مشهد. پژوهشنامه خراسان بزرگ. سال هفتم. شماره 23. صفحات 25-11.

-   صادقلو، طاهره؛ حمدالله سجاسی‌قیداری (1393). بررسی رابطه زیست‌‌پذیری سکونتگاه‎های روستایی بر تاب‎آوری روستاییان در برابر مخاطرات طبیعی نواحی روستایی دهستان مراوه‌تپه و پالیزان، دو فصلنامه مدیریت بحران. سال دوم. شماره 6. صفحات 44-37.

-   صائمی‌‌پور، حسین؛ مهدی قربانی؛ آرش ملکیان؛  مهدی رمضان‌زاده‌لسبویی (1397). سنجش و ارزیابی تاب‌آوری ذینفعان محلی در مواجه با خشکسالی (منطقه مورد مطالعه: روستای نردین، شهرستان میامی، استان سمنان)، نشریه علمی پژوهشی مرتع. سال اول. شماره 12 . صفحات 72-62.

-   رضیئی، طیب (1394). بررسی ویژگی‌‌های خشکسالی در منطقه خشک و نیمه‌خشک ایران، فصلنامه مهندسی و مدیریت‌آبخیز. سال‌چهارم.شماره7.صفحات378-363.

 

-   فرج‌زاده، منوچهر؛ کلثوم احمدیان (1393). تحلیل زمانی و مکانی خشکسالی با استفاده از شاخص spi در ایران. مجله مخاطرات محیط طبیعی. سال سوم.  شماره 4. صفحات 16-1.

-   فنی، زهره؛ حسین‌علی خلیل‌‌اللهی؛ ژیلا سجادی؛ محمود فال‌سلیمان (1395). تحلیل و پیامدهای خشکسالی در استان خراسان جنوبی و شهر بیرجند، فصلنامۀ برنامه‌‌ریزی و آمایش فضا. سال دوم. شماره 4. صفحات 200-175.

-   فینی، ام‌‌السلمه؛ بهلول علیجانی (1393). تحلیل فضایی خشکسالی‌‌های بلندمدت ایران، پژوهش‌‌های جغرافیای طبیعی. سال سوم. شماره 45. صفحات 12-1.

-   محتشمی، علی؛صادق مودی؛ مهدی ناصری (1394). ارزیابی تأثیرات خشسالی بر شوری منابع آب زیرزمینی (مطالعه موردی: دشت قائن خراسان جنوبی). اولین همایش ملی کیفیت منابع آب و توسعۀ پایدار. دانشگاه اراک.

-    سازمان هواشناسی کشور (مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران). (1396). گزارش وضعیت خشکسالی هواشناسی کشور در سال زراعی 96-95. برگرفته شده در تاریخ 20 خرداد 1398 شده از :

-   Anderson, J. R,(2001).Risk Management in Rural Development. The World Bank Work in Progress Rural Development Family. At:

http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download? doi=10.1.1. 196.8987&rep=rep1&type=pdf.

-   Assan, J (2014). Livelihood Diversification and Sustainability of Rural Non-Farm Enterprises in Ghana. Journal of Management and Sustainability. 40(4). PP.1-12.

-   Belcher, B., Bastide, F., Castella, J.C.,& Boissiere, M.(2013). Development of a village-level livelihood monitoring tool: a case-study in Viengkham District, Lao PDR. International Forestry Review .15(1). PP.48-59.

 

-   Bhattacharjee, K., & Behera, B(2018).Determinants of Household Vulnerability and Adaptation to Floods: Empirical Evidence from the Indian State of West Bengal. International Journal of Disaster Risk Reduction.3(6).PP.758-769.

-   Borsekova, K., Nijkamp, P.,& Guevara, P (2018). Urban resilience patterns after an external shock: an exploratory study. International Journal of Disaster Risk Reduction. 31(6). PP. 381-392.

-   Buck, L., Milder, J.C, Gavin, T.,& Mukherjee, I (2006). Understanding Ecoagriculture: A Framework for Measuring Landscape Performance, Ecoagriculture Discussion .No.2, Department of Natural Resources Cornell University, Ithaca, NY. At: https://ecoagriculture.org /wp-content/uploads/ 2006/12/Discussion-Paper-Understanding-Ecoagriculture-A-Framework-for-Measuring-Landscape-Performance.pdf.

-   Christensen, I., & Pozarny, P (2008). Socio-Economic and Livelihood Analysis in Investment Planning, FAO  Policy  Learning  Programme. Socio-Economic & Livelihood Module 3: Investment and Resource Mobilization. At:

-   Colomboa, E., Romeoa, F., Mattaroloa, L., Jacopo, B.,& Morazzo, M.(2018).An impact evaluation framework based on sustainable livelihoods for energy development projects: an application to Ethiopia. Energy Research & Social Science. 39(4). PP.78-92.

-   Edward, B., Gray, M., & Hunter, B.(2015). The Impact of Drought on Mental Health in Rural and Regional Australia.Social Indicators Research. 121(1). PP.177-194.

-   Ellis, F., & Allison, E (2004). Livelihood diversification and natural resource access, food and agriculture organization of the united nations Livelihood Support Programme (LSP). Overseas Development Group University of East Anglia UK.

-   Ellis, F (1999).  Rural livelihood diversity in developing countries: evidence and policy implications. Natural Resource Perspectives. 40(9). PP.1-10.

 

-   Fouracre, P., Limited, TRL.(2001).Transport and sustainable rural livelihoods, rural transport knowledge base, Rural Travel and Transport Program, at: https://www.ssatp.org/sites/ssatp /files /publications /HTML/rural_transport /knowledge_ base /English/Module %205/5_3a%20 Sustainable %20Livelihoods.pdf.

-   Gautier, D., Denis, D.,& Locatelli, B(2016).Impacts of drought and responses of rural populations in West Africa: a systematic review.jornal of climate change.7(5). PP.666–681.

-   Gough, M (2015). Reconciling Livability and Sustainability: Conceptual and Practical Implications for Planning. Journal of Planning Education and Research. 35(2). PP.145-160.

-   Gutiérrez ,A., Paula., A.,Engle, N., Nys, E.D., Molejón, C.,& Sávio Martins,E.(2014). Drought preparedness in Brazil. Weather and Climate Extremes .3(2). PP.95-106.

-   Hu , Q.,&  He, X.(2018). An Integrated Approach to Evaluate Urban Adaptive Capacity to Climate Change. Journal of Sustainability .10(4). PP.1-17.

-   Huang, X., Huang, X., Hea, Y., Yang, X.(2017). Assessment of livelihood vulnerability of land-lost farmers in urban fringes: A case study :Xi'an, China. Habitat International. 59(40). PP.1-9.

-   IFAD (2010). Climate change: building the resilience of poor rural communities, at:

https://www .preventionweb.net/files/13169-e1.pdf.

-   Kiem, A. S.,& Austin, E. K (2016). Drought and the future of rural communities: Opportunities and challenges for climate change adaptation in regional Victoria, Australia. Global Environmental Change. 23(5). PP.1307-1316.

-   Kiem, AS., Askew, LE., Sherval, M., Verdon-Kidd, D.C., Clifton, C., Austin, E., McGuirk, P.M.و & Berry, H.( 2010). Drought and the future of rural communities: Drought impacts and adaptation in regional Victoria, Australia. National Climate Change Adaptation Research Facility, Gold Coast, 150 PP. at: https://ro.uow.edu.au/sspapers/2247/.

-   Kuipers, R., & Lam, L. M.(2019). International Journal of Disaster Risk Reduction Resilience and disaster governance: Some insights from the 2015 Nepal earthquake. International Journal of Disaster Risk Reduction. 23(7). PP.321-331.

 

-   Kontokosta, C. E., & Malik ,A (2018). The Resilience to Emergencies and Disasters Index: Applying big data to benchmark and validate neighborhood resilience capacity. Sustainable Cities and Society. 36(6). PP.272-285.

-   Marschke, M. J, & Berkes, F.(2006).Exploring strategies that build livelihood resilience: a case from Cambodia. Ecology and Society. 11(1). PP.22- 42.

-   Mauriz, L, Fonseca , J. A ., Forgaci , C & Björling, N (2017). The livability of spaces: performance and/or resilience? reflections on the effects of spatial heterogeneity in transport and energy systems and the implications on urban environmental quality. International Journal of Sustainable Built Environment . 6(1). PP.1-8.

-   Moghim, S.,& Garna, R. K.(2019). Countries' classification by environmental resilience.Journal of Environmental Management .230(29). pp 345–354.

-   Morse,S., & Nora, M.N.(2013). The Theory Behind the Sustainable Livelihood Approach. In: Sustainable Livelihood Approach. Springer, Dordrecht Publisher: Springer Netherlands.

-   Naveen, S., Cynthia, B, & Byjesh, K (2014).Vulnerability and policy relevance to drought in the semi-arid tropics of Asia – A retrospective analysis .Weather and Climate Extremes.3(2).pp 54–61.

-   Qiu, X., Xueting, Y., Fang, Y., Xu, Y.,& Zhu, F.(2018). Impacts of snow disaster on rural livelihoods in southern Tibet-Qinghai Plateau, International Journal of Disaster Risk Reduction. 31(6). PP.143-152.

-   Sadeka, S., Reza, M., Suhaimi, M.M., & Kabir Sarkar,S.u (2013). Livelihood Vulnerability due to Disaster: Strategies for Building Disaster Resilient Livelihood. International Conference on Agricultural, Environment and Biological Sciences (ICAEBS'2013) Dec. 17-18, 2013 Pattaya (Thailand) . PP.95-101.

-   Shiferawa, B., Tesfaye, K., Kassie, M., Abate, T., & Menkir, A.(2014).Managing vulnerability to drought and enhancing livelihood resilience in sub-Saharan Africa: Technological, institutional and policy options.Weather and Climate Extremes .3(2). PP.67-79.

 

-   Solesbury, W. (2003). Sustainable Livelihoods a Case Study of the Evolution of DFID Policy, London, Oversea.at:

https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/172.pdf.

-   Sorre, A. M., Kurgat, A., Musebe, R.,& Sorre, B.(2017). Adaptive Capacity to Climate Change among Smallholder Farmers’ in Busia County, Kenya .Journal of Agriculture and Veterinary Science. 10(9). PP.40-48.

-   Stepen, M., & Nora, M.N.(2013). The Theory Behind the Sustainable Livelihood Approach. In: Sustainable Livelihood Approach. Springer. Dordrecht. Publisher: Springer Netherlands.

-   Sua ,M. M., Wallb, G., Wangc,Y.,& Jin, M.(2019). Livelihood sustainability in a rural tourism destination - Hetu Town, Anhui Province, China. Tourism Management. 71(37). PP.272-281.

-   Tanner, T., Lewis ,D., Wrathall, D., & Bronen, R.(2015).Livelihood resilience in the face of climate change. Nature Climate Change.5(2). PP.23-26.

-   Udmale, P., Ichikawa, Y., Manandhar, S., Ishidaira, H., & Kiem, A (2014). Farmers' perception of drought impacts, local adaptation and administrative mitigation measures in Maharashtra State. India,International Journal of Disaster Risk Reduction. 10(3). PP. 250-269.

-   Udmale, P., Ichikawa, Y., Manandhar, S., Ishidaira, H., Kiem, A. S, Shaowei, N., & Panda, S.N.(2015). how did the 2012 drought affect rural livelihoods in vulnerable areas? Empirical evidence from India. International Journal of Disaster Risk Reduction. 13(3). PP.454-469.