ارزیابی شدت و ریسک بیابان‌‌‌زایی و ارائۀ برنامۀ مدیریت منطقۀ مورد مطالعه: دشت سگزی اصفهان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری مدیریت و کنترل بیابان، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

2 استادیار دانشکدۀ آبخیزداری و مدیریت مناطق بیابانی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

چکیده

بیابان‌زایی خطری جدی برای بسیاری از کشورهای جهان و به ویژه کشورهای در حال توسعه مانند ایران است. مناسب‌ترین روش برای تعیین شدت خطر بیابان‌زایی استفاده از مد‌لهای تجربی است. این پژوهش با هدف ارزیابی شدت خطر و ریسک بیابانزایی در منطقه بیابانی دشت سگزی اصفهان انجام شد. نتایج نشان داد شدت خطر بیابانزایی منطقه براساس مدل مدالوس در سه کلاس خیلی کم(5.6) ، زیاد(21.13) و خیلی زیاد(73.27) قرار گرفت. معیارهای اقلیم ( امتیاز 193)، فرسایش بادی (امتیاز 176) و عامل مدیریت و سیاستگذاری (امتیاز 172) بیشترین تأثیر را در شدت بیابانزایی منطقه داشته‌اند. ریسک بیابان‌زایی منطقه نیز با استفاده از نقشه شدت، ارزیابی عناصر در معرض خطر و آسیب پذیری عناصر در معرض خطر تهیه شد. نتایج ارزیابی ریسک محاسبه و در پنج کلاس خیلی‌کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی‌زیاد طبقه‌بندی شد به طوری که کلاسهای زیاد و خیلی زیاد 40 درصد منطقه را به خود اختصاص داده و بیشترین کلاس مربوط به ریسک بیابانزایی خیلی کم با 39 درصد مساحت می‌باشد. براساس نتایج به‌دست آمده از ریسک، واقعیّت زمینی و نظرات کارشناسی برنامه مدیریتی مناسب پیشنهاد و ارائه گردید. در شرایط بحرانی و بر مبنای ارزشهای ریسک خیلی زیاد، برنامه‌ها و اقدامات کنترلی، مانند مدیریت صحیح و استفاده از روشهای آبیاری نوین و گیاهان زراعی مقاوم به شوری، احداث بادشکن و همچنین در برخی مناطق، حفظ وضعیّت موجود برای جلوگیری از خطر بیابانزایی، قابل اجرا می‌باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessing intensity, risk of desertification and management program (Case study area: Segazi plain of Isfahan)

نویسندگان [English]

  • abdolhossien boali 1
  • ali mohammadian behbahani 2
1 s
چکیده [English]

Desertification has turned into a serious hazard especially for developing countries such as Iran. Experimental models are the most suitable methods for assessment of the desertification intensity. The aim of this study was to evaluate the desertification hazard and risk of the management programs in the desert plains of Segzi in Isfahan province of Iran. According to the MEDALUS model, the results showed that the risk of desertification falls into three classes: very low (5.6 %), severe (21.13 %), and very severe (73.27)% . Climatic criteria (score 193), wind erosion (score 176), and management and policy (score 172) have the greatest impact on desertification severity in the region, respectively. The desertification risk of the region was also evaluated with regard to the desertification hazard map, the environmental elements at risk as well as their sensitivity .The risk assessment results were calculated and classified into five categories : very low, low, medium, high and very high, wherein high and very high classes cover 40% of the area. The highest class denotes to a very low desertification risk with 39% of the area. Based on the obtained results, ground specifications and opinions of experts, an appropriate management plan was proposed. Under critical condition and based on high risk values, plans and control measures such as proper management, the use of new irrigation methods, the use of salinity resistant crops and windbreaks , and also in some areas, preserving the status quo can be applied to prevent the risk of desertification .

کلیدواژه‌ها [English]

  • Desertification
  • MEDALUS Model
  • Risk
  • management
  • Isfahan

-    احمدی، حسن (1383). گزارش نهایی طرح تدوین شرح خدمات جامع و متدولوژی تعیین معیارها و شاخص‌‌های بیابان‌زایی در ایران، دانشکدۀ منابع طبیعی دانشگاه تهران.

-    اختصاصی، محمودرضا (1389). گیاهان مناسب تثبیت تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای در ایران، چاپ دوم. دانشگاه یزد. صفحه230.

-    بوعلی، عبدالحسین؛ حسین بشری؛ رضا جعفریغ محسن سلیمانی (1396). پتانسیل‌یابی شبکه‌های باور بیزین درجهت ارزیابی تأثیر معیار کیفیت خاک در بیابان‌زایی منطقۀ دشت سگزی اصفهان. نشریۀ علوم آب و خاک (علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی) سال بیست‌و‌یک. شمارۀ 2. صفحه 28-15.

-    جعفری، محمود؛ محمد نصری؛ علی طویلی (1388). تخریب خاک و اراضی، چاپ اول. دانشگاه تهران. صفحۀ 314.

-    حسینی، سید محمود؛ محمدرضا اختصاصی ؛ علیرضا شهریاری؛ حامد شفیعی (1389). بررسی وضعیت بالفعل و بالقوۀ بیابان‌زایی با تأکید بر معیار فرسایش بادی به روش MICD (بررسی موردی: منطقۀ نیاتک سیستان)، نشریه مرتع و آبخیزداری. مجلۀ منابع طبیعی ایران. دورۀ 63. شمارۀ 2. صفحات 181–165.

-    حسین‌پور، راضیه؛ مجید اونق؛ چوقی بایرام‌کمکی؛ مهدی رمضانی (1396). ارزیابی خطر بیابان‌زایی با استفاده از مدل MICD منطقۀ مورد مطالعه :حوزۀ آبخیز تالاب کجی نهبندان استان خراسان جنوبی، مجلۀ علمی پژوهشی مهندسی اکوسیستم بیابان. سال ششم. شمارۀ 14. صفحه 44-33.

-    خنامانی، علی؛ حمید کریم‌زاده؛  رضا جعفری (1390). استفاده از معیار خاک برای ارزیابی شدت بیابان‌زایی (‌مطالعۀ موردی: دشت سگزی اصفهان)، مجلۀ علوم و فنون کشاورزی و منابع طبیعی. علوم آب و خاک. سال هفدهم. شمارۀ 63. صفحه 59-49.

-    داوری، سرور؛ علیرضا راشکی؛ مرتضی اکبری؛ علی‌اصغر طالبان‌‌‌‌فرد (1396). ارزیابی شدت و ریسک بیابان‌زایی و ارائۀ برنامه‌‌های مدیریتی (منطقۀ مورد مطالعه: دشت قاسم‌آباد بجستان، استان خراسان رضوی)، نشریۀ مدیریت بیابان. شمارۀ 9. بهار و تابستان 1396. صفحات 106-91. 

-    سیلاخوری، اسماعیل؛ مجید اونقغ امیر سعدالدین (1393). ارزیابی خطر و ریسک بیابان‌زایی منطقۀ سبزوار با استفاده از مدلMICD . دو فصل‌‌نامۀ مدیریت بحران. شمارۀ 5. صفحه 99-89.

-    ضیائی، نوید (1385). ارائۀ مدل منطقه‌ای پهنه‌بندی و برنامۀ مدیریت خطر بیابان‌زایی با استفاده از فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی ‏‎ (AHP)‎‏ در منطقۀ بیابانی شهریار، استان تهران.پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد مدیریت مناطق بیابانی. دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان. صفحه 84.

-    فیض‌‌نیا، سادات؛ علی گویا؛ حسن احمدی؛ حسین آذرنیوند (1380). بررسی عوامل بیابان‌‌زایی دشت حسین‌‌آباد میش‌مست قم جهت ارائۀ یک مدل منطقه‌ای، مجلۀ علمی پژوهشی بیابان. دورۀ 6‌. شمارۀ 2. 11- 1.

-   Amiraslani, F &  Dragovich,D (2011). Combating desertification in Iran over the last 50 years: An overview of changing approaches. Journal of Environmental Management  (92) 1-13.

-   Ahmadi, H., Abrisham, E., Zehtabian, G.R., and Amiraslani, F (2006). The comparison of ICD and MICD models for assessment of desertification in a desertified pilot region, Iran, 14th International Soil Conservation Organization Conference. Water Management and Soil Conservation in Semi-Arid Environments. Marrakech, Morocco, May 14-19, 2006.

-   Amiri F, Arzani H (2010). Range management based on grazing capacity and vegetation index (case study: semi-arid ranges of Qarah Aqaj, Isfahan. Journal of Rangeland3:680-698.

-   Akbari, M., Ownegh, M., Asgari, H, R., Sadoddin, A., & Khosravi, H. (2016). Desertification Risk Assisment and Management Program, Global Journal of Enviromental Science and Management, 2(4), 365-380.

DOI:10.22034/gjesm.2016.02.04.006.

-    Ekhtesasi, M. R. & Mohajeri, S (1995). Iranian classification of desertification method. In 2nd National Conference of Desertification & Combating Desertification Methods, Kerman, Iran. PP: 121-134.

-   European(1999).CommissionMediterranean Desertification and Use (MEDALUS), MEDALUS offic. Landent.

-   Ekhtesasi MR, Sepehr A (2009). Investigation of wind erosion process for estimation, prevention and control of DSS in Yazd-Ardakan plain.Environmental Monitoring and Assessment159: 267-280.

-   Ladisa G, Todorovic M, Trisorio Liuzzi G, eds (2010). Assessment of desertification in semi-arid Mediterranean environments: the case study of Apulia region (southern Italy) Land degradation and development.. 34:493-516.

-   Shakerian, N., Zehtabian, GH. R., Azarnivand,. H., and Khosravi, H (2011). Evaluation of desertification intensity based on soil and water criteria in Jarghooyeh region, Desert, 16, 23-32.

-   Jafarit, R. Bakhshandehmehr, L (2013). Quantitative mapping and assessment of  Environmentally sensitive area to Desetification in central IRAN.land degradation & development. Published online in Wiley Online Library (wileyonlinelibrary.com)

DOI: 10.1002/ldr.2227.27: 108-119


-   Kosmas, C., Kirkby, M., Geeson, N (1999). Manual on:Key indicators of desertification & mapping environmentally sensitive areas to desertification, European Commission the MEDALUS project Mediterranean Desertification &Land Use.

-   Van Westen, C., Kappes, M. S., Luna, B. Q., Frigerio, S., Glade, T., & Malet, J. P (2015). Medium-scale multi-hazard risk assessment of gravitational processes. In Mountain risks: from prediction to management and governance (PP. 201-231). Springer Netherlands.

-   Zakerinejad R., and Masoudi M (2010). Assessment of soil in criteria indices for desertification with IMDPA model and GIS: Research Journal of Biological Sciences 5 (1) 116-127.

-   Yongfang wang, Jiquan Zhang, Enliang Guo and Zhongyi Sun (2015). Fuzzy Comprehensive Evaluation-Based Disaster risk assessment of desertification in horqin sand land , china. Environmental Research and Public Health.166-172.