شناسایی عدم‌قطعیت‌ها، پیشران‌ها و راهبردهای پایداری معیشت وابسته‌به مرتع‌داری در جوامع روستایی (مطالعۀ موردی: مراتع ایران تورانی سیستان و بلوچستان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 فارغ التحصیل دکتری رشته علوم مرتع دانشگاه گرگان، گرگان، ایران

2 دانشیار دانشکده مرتع و آبخیزداری دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان ، گرگان، ایران

3 استاد دانشکده مرتع و آبخیزداری دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

4 دانشیار دانشکده مدیریت کشاورزی دانشگاه گرگان، گرگان، ایران

5 دانشیار دانشکده اقتصاد دانشگاه سیستان و بلوچستان ، زاهدان، ایران

چکیده

این مطالعه سعی دارد عدم قطعیت‌ها، پیشران‌ها و راهبردهای پایداری معیشت مرتع‌داری در روستاهای سیستان و بلوچستان را شناسایی کند. بدین منظور از مصاحبه عمیق با خبرگان دانشگاهی و اداری استفاده شد. در این پژوهش برای انتخاب نمونه‌ها از نمونه‌گیری هدفمند و گلوله برفی استفاده شد. روایی مصاحبه‌ها تایید شد و برای تایید پایایی مصاحبه‌ها نیز از روش باز‌آزمایی استفاده شد. پیشرانهای کلان یا کلان روندها تعیین و عدم قطعیت‌ها با رویکرد استیپ در 5دسته کلی قرار گرفت و نیروهای پیشران متناظر با عدم قطعیت‌ها شناسایی و با سیر مراحل دلفی و کسب سطح توافق 75درصد به‌عنوان پیشران‌های کارا استخراج گردید. نتایج نشان داد در همه گروه‌ها عدم قطعیت وجود داشته و برنامه‌ریزی می‌بایست متناسب با آن انجام گیرد. بیشترین خوشه‌های عدم قطعیت در حوزه‌هایی مانند خدمات حمایتی، مدیریت طرح مرتع‌داری، توان تولید مراتع و پوشش‌گیاهی و منابع آب شناسایی گردید. در زمینه پیشران‌ها نیز عامل مدیریت (سیاسی-مدیریتی- قانونی) مهم‌ترین پیشران‌های اثرگذار بر پایداری معیشت روستایی معرفی گردید. در خاتمه راهبردها با نظر نخبگان و فرایند دلفی تعیین و از میان راهبردهای محوری، 30 راهبرد که دارای وزن اثرگذاری تقریبی 80 درصد بودند منطبق با نظریه پارتو به‌عنوان سناریو محوری انتخاب و معرفی شدند. نتایج این پژوهش نشان داد در برنامه‌ریزی پایدار معیشت مرتع‌داری برای روستائیان و عشایر مهم‌ترین ارکان مدیریت و قانون‌گذاری، اقتصاد منابع طبیعی و توان تولید مراتع می‌باشند. در کنار این موارد، ارکان انسانی، فرهنگی اجتماعی و زیرساخت‌ها نیز سهم خاص خود را دارند و پایداری معیشت مرتع‌داران زمانی حاصل می‌شود که برنامه‌ها بر اساس سناریوهای دینامیک و فراگیر بنا شوند و علاوه بر ایجاد استراتژی‌های محوری در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، علم و فناوری، محیط‌زیست و سیاست و قانون‌گذاری، راهبردهای اجرائی مدنظر قرار گرفته و با تأمین نیازهای مبنایی زمینه پویایی و پایداری ایجاد گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

An investigation for Identifying of Drivers, uncertainties, and strategies on livelihood in Range dependents rural communities ( case study: Iran's Sistan and Baluchestan turanian pastures)

نویسندگان [English]

  • masood Rigi 1
  • hosein Barani 2
  • adel sepehri 3
  • ahmad abedi servestani 4
  • mosayeb pahlavani 5
1 Rangeland Sciences, Department of Rangeland and Watershed Management
چکیده [English]

This research try to Identify Drivers, uncertainties and sustainability livelihood strategies of Rangemanagment. For this purpose we used Deep interview by experts. In this research, purposeful sampling and snowball, which is specific to qualitative research, was used to select the samples. Then we have identified mego Drivers or macro trends and grouping in 5 categories based on STEEP approach. Finally we extracted every drivers that affects on uncertainties as effective drivers. Results showed, that uncertaintiesm are find in all categories and planning must be note to thise issue. The most clusters of uncertain was in fields of supportive services, range plans management, range production extent and vegetation cover, and water resourses. In field of drivers, managenal factors are the most effective drivers on sustainability of rural livelihood. Finally strategies were determind based on elits opionos along Delphi process. Among strategy that their effective weight are moer 80 % core have selected and identified as core scenarios. The results of this study showed that in the planning of sustainable livelihood for villagers and nomads in order to rangemanagment the most important components are the legislative and management, economics of natural resources and the extent production of pastures. Besides these cases, the social, cultural and human components and infrastructure of range beneficieries sustainability the plans construct on the dynamic and integrated scenarios, in addition, creation of core strategies in fields of Social, Economical, Technical, Environmental, Political and Legislative also implementing strategies with considering of basic requirements would be important for sustainability.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Rangefarries
  • Uncertainties
  • Proponents
  • Sustainability Strategies
  • Sustainable Livelihoods

-    ازکیا، مصطفی (1365). جامعه‌شناسی توسعه و توسعه‌نیافتگی روستایی ایران. انتشارات اطلاعات تهران، ایران، ص 324.

-    افراخته، حسن؛ وحید ریاحی؛ فرهاد جوان (1394). پایداری اقتصادی سکونتگاه‌های روستایی شهرستان رضوان‌شهر، فصلنامۀ علمی پژوهشی و بین‌المللی انجمن جغرافیای ایران. (46). 117-93.

-    امیرنژاد، حمیدغ حامد رفیعی (1388). بررسی تأثیر عوامل اقتصادی- اجتماعی بر مشارکت بهره‌‌برداران در اجرای طرح‌های مرتع‌داری، مجله علمی پژوهشی مرتع. 3 (3). 722-710.

-    برزگر، عباس (1392). چالش‌های قانونی حوزۀ منابع طبیعی در ایران در گفت‌وگوی شفقنا. 22 آذر ماه.

-    بصیری، مهدی، (1390). مدیریت پایدار مراتع. همایش مدیریت پایدار مراتع کشور، گروه علوم کشاورزی فرهنگستان علوم. 21 مهر. 4 صفحه.

-    بهمنش، بهاره؛ حسین بارانی؛ مجید اونق؛ مجید محمداسمعیلی؛ احمد عابدی‌سروستانی (1392). بررسی شاخص‌‌های بیوفیزیکی ارزیابی تخریب سرزمین: تفسیر دو دیدگاه متخصصان بوم‌شناسی و بهره‌‌برداران مراتع، نشریۀ مدیریت خاک و تولید پایدار. 3(1). 112-95.

-    ﺗﻮﻛﻠﻲ، حسین (1383). ﻣﻮاﻧﻊ و ﻣﺸﻜﻼت ﻓﺮا راه ﺗﺤﻘﻖ اﻫﺪاف ﻃﺮح ﻣﻠﻲ ﺑﻬﺒﻮد و اﺻﻼح ﻣﺮاﺗﻊ، ﻣﺠﻤﻮﻋﻪ ﻣﻘﺎﻟﻪ‌ﻫﺎی ﺳـﻮﻣﻴﻦ ﻫﻤـﺎﻳﺶ ﻣﻠـﻲ ﻣﺮﺗـﻊ و ﻣﺮتع‌داری اﻳﺮان. اﻧﺘﺸﺎرات ﻣؤسسۀ تحقیقات جنگل‌ها و ﻣﺮاﺗﻊ.

-    جمعه‌پور، محمود؛ شکوفه احمدی (1390). تأثیر گردشگری بر معیشت پایدار روستایی (مطالعۀ موردی: روستای برغان، شهرستان ساوجبلاغ)، پژوهش‌های روستایی. شمارۀ 1. صفحات  63-33.

-    حنفی‌زاده، پیام؛ اسماعیل صلاحی‌پروین؛ مقصود امیری (1389). انتخاب سیستم های اطلاعاتی در محیط‌های غیرقطعی با استفاده از روش هیبریدی و فازی تلفیق روش‌های برنامه‌ریزی سناریو، طراحی بدیهی ودلفی فازی، مجله مدرس علوم انسانی- پژوهش‌های مدیریت در ایران (4). 78-49.

-    چرمک، توماس (2011). ترجمه: مسعود منزوی، برنامه‌ریزی سناریویی در سازمان‌ها: چگونگی خلق، بکارگیری و ارزیابی سناریوها، مرکز آموزشی و تحقیقاتی صنایع دفاعی. 315 ص.

-    رائو، وی. کی (1385). ترجمه احمدرضا یاوری، توسعۀ پایدار: اقتصاد و ساز‌و‌کارها، دانشگاه تهران. 576 ص.

-    رحیمی‌سوره، صمد؛ حسین صادقی (1384). محاسبه و تحلیل عوامل‌ مؤثر بر کارایی تولید در طرح‌‌های مرتع‌داری واگذار شده (خصوصی‌سازی مراتع)، اقتصاد کشاورزی و توسعه. بهره‌‌وری و کارایی. (52). 52-31.


-    روحی، فاطمه؛ حمید امیرنژاد؛ قدرت‌اله حیدری؛ جمشید قربانی پاشاکلایی (1388). بررسی نقش عوامل اجتماعی بهره‌‌برداران بر میزان مشارکت آنان در اجرای طرح‌های مرتع‌داری (مطالعة موردی: مراتع شهرستان قائم‌شهر)، مجله علمی پژوهشی مرتع. 4(3). 483-474.

-    سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور (1393). اطلاعات کلی مراتع کشور تا پایان سال 1392 (طبقه‌‌بندی مراتع، ممیزی مراتع، طرح‌‌های مرتع‌داری، عملکرد و اعتبارات). سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور. 13 ص.

-    سجادی‌قیداری، حمدالله؛ طاهره صادقلو؛ اسماعیل شکوری‌فرد (1395). سنجش سطح دارایی‌های معیشتی در مناطق روستایی با رویکرد معیشت پایدار (مطالعۀ موردی: روستاهای شهرستان تایباد)، مجله پژوهش و برنامه‌ریزی روستایی. سال 5. شمارۀ 1. پیاپی 13. صفحات  213-97.

-    شایان،حمید؛سیدرضا حسین‌زاده؛ رضا خسروبیگی(1390). ارزیابی پایداری توسعۀ روستایی مطالعۀ موردی: شهرستان کمیجان. جغرافیا و توسعه. 24. صفحات 120-101.

-    ﺷﻮارﺗﺰ، پیتر (1388). ﻫﻨﺮ دورﻧﮕﺮی: ﺑﺮﻧﺎﻣﻪ‌رﻳﺰی ﺑﺮای آﻳﻨﺪه در دﻧﻴﺎﻳﻲ با عدم‌ﻗﻄﻌﻴﺖ. ﺗﺮﺟﻤﻪ ﻋﺰﻳﺰ ﻋﻠﻴﺰاده، ﺗﻬﺮان. ﻣﺮﻛﺰ ﻋﻠﻮم‌ﭘﮋوﻫﻲ و ﻓﻨﺎوری دﻓﺎﻋﻲ.ﻣﺆسسۀ آﻣﻮزﺷﻲ دﻓﺎﻋﻲ و ﺗﺤﻘﻴﻘﺎﺗﻲ ﺻﻨﺎﻳﻊ 321ص.

-    شهرکی، محمدرضا؛ حسین بارانی (1391). بررسی و رتبه‌‌بندی عوامل مؤثر بر تخریب مراتع استان گلستان، نشریۀ حفاظت و بهره‌‌برداری از منابع طبیعی. 1(3). 78-59.

-    صفرزاده، حسین (1385). تئوری‌های مدیریت، انتشارات پوران پژوهش. 832 ص.

-    عبدالله‌زاده، غلامحسین؛ خدیجه صالحی؛ محمدشریف شریف‌زاده؛ علیرضا خواجه‌شاهکوهی (1394). مجله برنامه‌ریزی و توسعۀ گردشگری، سال چهارم. شمارۀ 15. صفحات 169-148.


-    عواطفی‌همت، محمد؛ تقی شامخی؛ محمود زبیری؛ داود رضاعرب؛ محمود قاضی‌طباطبایی (1392). دلایل تخریب جنگل: بررسی مدل‌های ذهنی کارشناسان منابع طبیعی و مردم محلی با استفاده از روش پویایی‌‌های سیستم، نشریۀ جنگل و فراورده‌های چوب. مجله منابع طبیعی ایران.  66(1). 54-39.

-    عنابستانی، علی‌اکبر؛ حمید شایان؛ رضا شمس‌الدینی؛ علی‌اکبر تقی‌لو؛ ابوالفضل زارعی (1392). ارزیابی پایداری اقتصادی در مناطق روستایی با استفاده از فن تصمیم‌گیری چندمعیارۀ تخصیص خطی (مطالعۀ موردی: بخش جعفرآباد، شهرستان قم)، جغرافیا و مطالعات محیطی. 1(4). صفحات 140-118.

-    لشکربلوکی، مجتبی (1392). فنون و فرامین تفکر استراتژیک، انتشارات نص. تهران. 206 ص.

-    محمودی، جلال؛ سیدحکمت حکیم‌‌پور (1391). بررسی نقش عوامل اقتصادی- اجتماعی مؤثر بر میزان مشارکت اجتماعی. مطالعۀ موردی: دامداران 15 تا 39 ساله شهرستان نور، فصلنامۀ جامعه‌شناسی مطالعات جوانان. 2(5). 148-129.

-    مؤمنی، منصور (1393). مباحث نوین تحقیق در عملیات، چاپ گنج شایگان. چاپ ششم. 312ص.

-    مفیدی‌چلان، مرتضی؛ حسین بارانی؛ احمد عابدی ‌سروستانی؛ جواد معتمدی؛ علیرضا دربان‌آستانه (1394). تبیین شاخص‌های ارزیابی پایداری زیست‌محیطی-بوم‌شناختی سامان‌های عرفی مرتعی با تأکید بر مراتع ییلاقی سهند، فصلنامۀ علمی پژوهشی تحقیقات مرتع و بیابان. 24(2). 324-308.

-    مفیدی‌چلان، مرتضی؛ حسین بارانی؛ احمد عابدی سروستانی؛ جواد معتمدی؛ علیرضا دربان‌آستانه (1394). تبیین شاخص‌های سنجش پایداری اقتصادی سامان‌های عرفی در مراتع ییلاقی: مطالعۀ موردی مراتع ییلاقی سهند، شهرستان مراغه. فصلنامۀ روستا و توسعه. 3.
171-151.


-    مفیدی‌چلان، مرتضی؛ حسین بارانی؛ احمد عابدی سروستانی؛ جواد معتمدی؛ علیرضا دربان آستانه (1394). تدوین و اعتبارسنجی شاخص‌های ارزیابی پایداری اجتماعی سامان‌های عرفی مرتعی با تأکید بر مراتع ییلاقی‌سهند. نشریه علمی پژوهشی مرتع. 4. 435-422.

-    مقدم، محمدرضا (1393). مرتع و مرتع‌داری در ایران، انتشارات دانشگاه تهران. ایران. 483 ص.

-    مینو، فرزین؛ تهمینه شاوردی؛ سیدکاظم چاوشی (1394). ارائۀ چارچوب فرایندی شناسایی عدم‌قطعیت‌ها و پیشران‌ها (مورد مطالعه: نفت و انرژی)، فصلنامۀ آینده‌پژوهی مدیریت. (110): 69-55.

-    یاری، محمد (1378). ارزیابی اقتصادی طرح‌‌های مرتع‌داری (مطالعۀ موردی: استان خوزستان)، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، اقتصاد کشاورزی. دانشگاه تربیت مدرس. نور. 105 ص

-    یاری‌حصار، ارسطو؛ سیدعلی بدری؛ مهدی پورطاهری؛ حسینعلی فرجی‌سبکبار (1392)، بررسی و تبیین فرایند انتخاب نماگرهای‌سنجش و ارزیابی پایداری سکونتگاه‌های روستایی حوزۀ کلان‌شهری با تأکید بر کلان‌شهر تهران، جغرافیا و توسعه. 32. صفحات 148-127.

-   Anderies, John M., Janssen, Marco A. and Walker, Brian H (2002). Grazing management, resilience, and the dynamics of a fire driven rangeland system, Ecosystems, (5): 23- 44.

-   Boyd, Chad S. and Svejcar, Tony J. (2009). Managing Complex Problems in Rangeland ecosystems.Rangeland Ecol Manage,62:491-499.

-   Chermack, Thomas J. (2011). Scenario planning in organizations: how to create, use, and assess scenarios. Berrett-Koehler Publishers.

-   Chetri, Madhu & Gurung, Chhimi Rinzin. (2004). Vegetation composition, species performance and its relationship among the livestock and wildlife in the grassland of upper Mustang, Nepal. Yak Production in Central Asian Highlands. Proceeding of 4th International Yak Congress, Chengdu, China.


-   Clement, Floriance. and Amezaga, Jaime M. (2009). Afforestation and forestry land allocation in northern Vietnam: analysing the gap between policy intentions and outcomes. Land Use Policy, 26(2): 458-470.

-   Fehey, Liam., and Randall, Robert M (1998). Learning from the future: competitive foresight scenarios: John Wiley and sons. 464p.

-   Golusin, Mirjana(2009).Definition,characteristics and state of the indicators of sustainable development in countries of Southeastern Europe, Agriculture”, Ecosystems and Environment, PP.130.

-   Hahn, Thomas., Olsson, Per., and Folke, Carl. 2006. Trust-building, knowledge generation and organizational innovations: The Role of a Bridging organization for adaptive comanagement of a wetland landscape around Kristianstad, Sweden. Hum Ecol, 34: 573–592.

-   Holchek, Jerry L., Pieper, Rex D., and Herbel, Carlton H. (2004). Range management principles and practices. Publisher prentice Hall, 542p.

-   Iorio, Monica. and Corsale, Andrea,. (2010). Rural tourism and livelihood strategies in Romania, Journal of Rural Studies, Volume  26, PP. 152–162.

-   Ivanov, Dmitry ., Sokolov, Boris. and Kaeschel, Joachim. (2009). Structure dynamics control-based framework for adaptive reconfiguration of collaborative enterprise networks. International Journal of Manufacturing Technology and Management, 17(1-2), 23-41.

-   Kaimowitz, David. (2005). Useful myths and intractable truths: the politics of the link between forests and water in Central America. Forests, water and people in the Humid Tropics; past, present and future hydrological research for integrated land & water management. Edited by M. Bonell & L.A.Bruignzeel,Cambridge,PP.86-98.

-   Kamusoko, Courage., Aniya, Masamu., and Manjoro,Munyaradzi. (2009). Rural sustainability under threat in Zimbabwe–simulation of future land use/cover changes in the Bindura district based on the Markovcellular automata model. Applied Geography, 29(3), 435-447.


-   Koku, John.E. and Gustafsson, jan-Erik. (2003). Local institutions and natural resource management in the South Tongu District of Ghana: A case study: Sustainable Development, 11: 17-35.

-   Krott, Max. and Hasanagas, Nicolas D (2005). Measuring bridges between sectors: Causative evaluation of cross-sectorality, Journal of Forest Policy and Economics, 8(5): 555-563.

-   Kurzweil, Ray. (2013). The Future of Mankind. Global Future 2045. Moscow. 

-   Li, Wenjon. and Yanbo, Li (2012). Managing rangeland as a complex system: how government interventions decouple social systems from ecological systems. Ecology & Society, 17(1): 9.

-   Mbaiwaa, Josef. and Stronzab, Amanda. (2010). The effects of tourism development on rural livelihoods in the Okavango Delta, Botswana, Journal of Sustainable Tourism, Volume 18, Issue 5, PP.635-656.

-   Olabisi, Laura Schmitt. (2010). The system dynamics of forest cover in the developing world: Researcher versus community perspectives. Sustainability, 2(6): 1523-1535.

-   Olsson, Per., Folke, Carl. and Hahn, Thomas. (2004). Social-ecological transformation for ecosystem management: the development of adaptive co-management of a wetland landscape in southern Sweden. Ecology and Society, 9(4): 2 -28.

-   Oner, Atilla. (2010). On theory building in Foresight and Futures Studies: A discussion note. Futures, 1019˚1030. 

-   PapeliYazdi, Mohammad. H. and Labbaf- khaniki. Majid. (2001). The pasture: Exploitation System. Journal of Geographical Research, (15): 7- 40.

-   Peters, Debra., Belnap, Jayne., Ludwig, John., Collins, Scott., Paruelo, Jose., Hoffman,.Timm. and Havstad, Kris. (2012). How can science be general, yet specific? The conundrum of rangeland science in the 21st century. Rangeland Ecology and Management, 65:613–622.


-   Popper, Rafael. (2008). How are foresight methods selected? foresight, 10(6), 62-89.

-   Purnomo, Herry., Yasmi, Yurdi., Prabhu, Ravi., and Hakim, Stepi(2005). Collaborative modelling to support forest management: qualitative systems analysis at Lumut Mountain, Indonesia. Small-scale Forest Economics, Management and Policy, 2(2): 259-275.

-   Sanginga, Pascal., Kamugisha, Rick. and Martin, Andrienne. (2007). The dynamics of social capital and conflict management in multiple resource regimes: a case of the southwestern highlands of Uganda. Ecology and Society, 12(1): 6.

-   Schweithelm, John. (2005). Forest people and changing tropical forestland use in tropical Asia. Forests, water and people in the Humid Tropics; past, present and future hydrological research for integrated land and water management, Edited by M. Bonell & L.A. Bruignzeel, Cambridge, PP.66-74.

-   Sirr, Lorcan., Kelly, Ruth., and  Ratcliffe, John. (2004). Futures Thinking to Achieve Sustainable Development at Local Level in Ireland. Dublin: Dublin Institute of Technology.

-   Van der Merwe, Louis. (2007).Conservation Quality and Engagement Checklist.Amesterdam: Centre for Innovative Leadership.  215-240pp.

-   Wang, Chengchao. ,  Zhang, Yaoqi ., Yanga, Yusheng ., Yang, Qichun ., Kush, John. , Xu, Yecheng., Xu, Linglin , (2016). Assessment of sustainable livelihoods of different farmers in hilly redsoil erosion areas of southern China, Ecological Indicators, Volume 64,PP.123-131(4).

-   Xie, Yang. and Li, Wang. (2008). Why do herders insist on Otor? Maintaining mobility in Inner Mongolia. Nomadic Peoples, 12(2): 35-52.