تحلیل مناطق بالقوه در معرض مخاطرۀ سیلاب شهری مطالعۀ موردی: شهر زاهدان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد مخاطرات محیطی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

2 استاد اقلیم‌شناسی، دانشگاه سیستان و بلوچستان، زاهدان، ایران

چکیده

هدف این پژوهش بررسی رابطۀ سیلاب‏های شهری با عوامل ساختاری و محیطی شهر زاهدان است. شهر زاهدان در یک دشت کوچک میان حصاری از کوه‏های کم ارتفاع استقرار یافته است. گزارش‏های تاریخی سیلاب‏های بزرگ و مخربی را با دوره‏های بازگشت طولانی برای این شهر ثبت نموده است. عوامل ساختاری که جهت مکان‏یابی در این پژوهش مورد بررسی قرار گرفت عبارتند از: توپوگرافی، شیب، کاربری اراضی و مسیل که هر کدام به صورت نقشه و به عنوان یک فاکتور به وسیلۀ نرم افزار GIS به روش AHP وزن‏دهی و همپوشانی شده‏اند. تعیین میزان ارجحیت فاکتور‏ها نسبت به یکدیگر با استفاده از پرسشنامه و به روش دلفی صورت گرفته است و به کمک نرم‏افزار Expert Choice فاکتور‏ها دو به دو با یکدیگر مقایسه و میزان ناسازگاری آن‏ها به کمتر از 1/0 رسیده است. پس از انجام مراحل هم‏پوشانی نقشۀ پهنه‏بندی خطر سیلاب در محدودۀ شهر زاهدان تهیه گردید. نتایج به دست آمده از نقشۀ نهایی مکان‏یابی نقاط در خطر سیل نشان می‏دهد که حدود 1 درصد از اراضی سطح شهر زاهدان در پهنۀ خطر خیلی زیاد، 17 درصد در محدودۀ خطر نسبتاً زیاد، 42 درصد در محدودۀ عادی، 28 درصد در محدودۀ کم خطر و 12 درصد در محدودۀ خیلی کم خطر قرار دارد. لذا با توجه به نقش مؤثر عوامل ساختاری، محیطی و اقلیمی در ایجاد رواناب و سیل‏خیزی شهر زاهدان، آسیب‌پذیرترین مناطق شهر در برابر خطر سیلاب و رواناب مشخص شده است. همچنین ابتدای خیابان‏های امام خمینی، سعدی و قسمت زیادی از خیابان شهید رجایی می‏باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of Potential Areas Exposed to the Risk of Urban Flooding, Case Study: Zahedan City

نویسندگان [English]

  • abolfazl abil 1
  • tagi tavousi 2
  • mahmood khosravi 2
چکیده [English]

The aim of the present study is to examine the relationship between urban floods and structural and environmental factors in Zahedan City. Zahedan City located in small and plane surrounded by low-height Mountains. Historical reports have recorded big and destructive floods with long returning intervals for this cityStructural factors examined in this research for localization were: topography, slope, land use, and watercourse any of which were covered and weighted by AHP method in form of a plan and as a factor by GIS software. Determining the privilege of factors was conducted by questionnaire and Delphi method and factors were compared two by two by expert choice and the level of inadaptability reached to 0.1. After overlapping, flood zoning map in Zahedan was provided. The results of final localization map of dangers for flood show that around 17 % of urban lands in Zahedan are in a large danger, 42% in relative danger, 28% in normal status and 12% in status without danger. Thus, given the effective role of structural, environmental, and climate factors in creating watercourse and flooding potential, the most vulnerable parts in Zahedan City were identified. These districts include the ending parts of Moradgholi and Razmjomoghadam streets and the beginning part of Imam Khomeini, Saadi and large parts of Shahid Rajaeii streets.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Flood
  • Environmental hazards
  • Zahedan

-      آبیل، ابوالفضل (1394). رابطۀ مخاطرات ناشی از سیلاب‌‌های شهری با عوامل ساختاری و محیطی (مطالعۀ موردی: شهر زاهدان)، پایان‌نامۀ دورۀ کارشناسی ارشد. گروه جغرافیای طبیعی. دانشگاه سیستان و بلوچستان.

-      آذر، عادل؛ عزیزالله معماریانی (1374). AHP تکنیکی نوین برای تصمیم‌‌گیری گروهی، فصل‌نامۀ دانش مدیریت. شمارۀ 27 و 28. صفحات 32-22.

-      احمدزاده، حسن؛ سعید سعیدآبادی؛ الهه نوری (1394). بررسی و پهنه‌‌بندی مناطق مستعد به وقوع سیل با تأکید بر سیلاب شهری (مطالعۀ موردی: شهر ماکو)، نشریۀ هیدروژئومورفولوژی، سال 1. شمارۀ 2. صفحات 23-1.

-      اختصاصی، محمدرضا؛ عادل سپهر (1390). روش‏ها و مدل‏های ارزیابی و تهیۀ نقشۀ بیابان‏زایی، انتشارات دانشگاه یزد. 288 صفحه.

-      اصغرپور، محمدجواد (1377). تصمیم‌‌گیری چندمعیاره، انتشارات دانشگاه تهران. 398 صفحه.

-      امیراحمدی، ابوالقاسم؛ صغری کرامتی؛ طیبه احمدی (1390). ریزپهنه‌‌بندی خطر سیلاب در محدودۀ شهر نیشابور در راستای توسعۀشهری، مجلۀ پژوهش و برنامه‏ریزی‌شهری. سال‌‌ دوم.شمارۀ هفتم.صفحات110-91.

-      ساعتی ،توماس ،ال (1391). تصمیم‌‌سازی به روش AHP، ترجمه: علی‌‌اصغر توفیق. انتشارات مرکز آموزش و تحقیقات صنعتی ایران. 354 صفحه.

-      خسروی، محمود (1371)،نقش توسعه شهری در افزایش شدت سیلاب‌ها، مطالعه موردی شهر زاهدان، مجموعه مقالات هشتمین کنگره جغرافیدانان ایران. دانشگاه اصفهان. گروه جغرافیا. جلد دوم. 269-246.

-      سپهر، عادل؛ راحیل کاویان (1393). طبقه‌‌بندی تحمل‌پذیری مناطق شهری کلان‌‌‌‌شهر مشهد به مخاطرات محیطی با استفاده از برنامه‌‌‌‌ریزی خطی تعامل تناوبی سیموس (SIMUS)، جغرافیا و مخاطرات محیطی. سال 3. شمارۀ 9. صفحات 141-125. 

-     صادق‌‌‌‌لو، طاهره؛ حمداله سجاسی‌‌قیداری (1393). راهبردهای مدیریت مخاطرۀ سیل در مناطق روستایی با مدل (SWOC-TOPSIS)، مطالعۀ موردی: حوضۀ آبریز قره‌‌چای رامیان، جغرافیا و مخاطرات محیطی. سال 3. شمارۀ 12. صفحات 128-105.

-     طاهری، محمدرضا (1388). استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی در کنترل سیلاب شهری، ژئوماتیک 1388، مدیر مرکز خدمات‌ تخصصی جغرافیا و GIS، جهاد دانشگاهی دانشگاه تهران. صفحات 8-5.

-     عشقی‌زاده، مسعود، نادر نورا؛ عادل‌سپهری (1389). ارزیابی مکانی مناطق مناسب جمع‌آوری روان‌آب پتانسیل در سیستم حوزۀ آبخیز، مجلۀ پژوهش‌‌های حفاظت آب و خاک. جلد 7. شمارۀ 2. صفحات 45-36.

-     تقوایی، مسعود؛ سیدرامین غفاری (1385). اولویت‌‌بندی در سکونتگاه‌‌های روستایی با روش AHP (مطالعۀ موردی: دهستان بازفت)، مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان. دوره 20. شماره  1 .ویژه‌نامه جغرافیا. صفحات 74-47.

-     فرج‏زاده، منوچهر (1392).مخاطرات‌اقلیمی ایران، انتشارات سمت، تهران، 216 صفحه.

-     قدوسی‏پور، ‏حسن (1390). فرایند تحلیل سلسله‌‌مراتبی، انتشارات دانشگاه صنعتی امیرکبیر (پلی‌تکنیک تهران). 224 صفحه.

-     قنواتی، عزت‌‌الله؛ امیر کرم؛ مرضیه آقا علیجانی (1391). ارزیابی و پهنه‌‌بندی خطر رخداد سیل در حوضۀ فرحزاد تهران با استفاده از مدل فازی، مجلۀ جغرافیا و برنامه‌‌ریزی محیطی. سال 23. شمارۀ 4. صفحات 138-121.

-     قهرودی‌‌تالی، منیژه (1391). آسیب‌‌پذیری خطوط ریلی شمال دشت لوت در مقابل سیلاب، جغرافیا و مخاطرات محیطی. سال 1. شمارۀ 2. صفحات 18-1.

-     قهرودی‌‌تالی، منیژه؛ آنیتا مجیدی‌هروی؛ اسماعیل عبدلی (1395). آسیب‌‌پذیری ناشی از سیلاب شهری (مطالعۀ موردی: تهران، درکه تا کن)، جغرافیا و مخاطرات محیطی. سال 5. شمارۀ 17. صفحات 35-21.

-     نگارش، حسین  و محمد دارایی (1388). گسترش شهر سقز و اثرات آن بر سیل‌‌خیزی حوضۀ آبریز چم سقز، نشریۀ تحقیقات علوم جغرافیایی. دوره 11شمارۀ 14. صفحات 165-145.

-    Bhattacharya, N (2010). Flood Risk assessment in Barcelonnette, France. Master of science thysis,International institute for geo-information science and earth observation enschede (ITC), University of Twente, Netherlands.91p

-    Correa, E.N, M.G. Saraiva, F.N. Silva and I.Romos (1999). Floodplain Management in urban Development Area, Part II, GIS-Based Flood Analysis & Urban Growth Modeling. Water Resources Management, 13, 23-37

-    Liang, S and C. R. C. Mohanty (1997). Optimization of GIS-Based Flood Hazard ZoningA Case Study at the Mahanady Command Area in Cuttack District, Orrisa, India. Journal of Chinese Soil & Water Conservation28(1),11-20.

-    Plat,E.G (2002). Flood risk and flood management, Journal of hydrology 267 (1-2), PP. 2-11.

-    Rashid, H (2011). Interpreting flood disasters and flood hazard precipitation from newspaper discourse: Tale of two floods in Red River Valley, Manitoba, Canada, Applied Geography, 31, 35-45.

-    Satty, T (1980). The Analytical Hierarchical Process, Planning, Priority Setting, Resource Allocation, New York, McGraw-Hill.287p

-    The International Disaster Database (EM-DAT), 2016. -http://www.emdat.be/about.

-    Winnaar, G.De, Jewitt, G.P.W, and Horan, M (2007). A GIS-based approach for identifying potential runoff harvesting sites in the Thukela River basin,South Africa. Physics and Chemistry of the Earth, 32, PP.1058-1067.