تحلیلی بر آنومالی‌‌های مورفوتکتونیک و ارتباط آن با تغییر ساختارهای تکتونیکی پهنۀ زاگرس مرتفع و کمربند سنندج-سیرجان در منطقۀ نمونه قلعه شاهرخ

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی- ‌‌دانشگاه حکیم سبزواری

2 عضو هیات علمی گروه جغرافیای طبیعی دانشگاه حکیم سبزواری

3 استادیار سنجش از دور-‌‌دانشگاه حکیم سبزواری

4 دانشیار ژئومورفولوژی-‌‌دانشگاه حکیم سبزواری

چکیده

    حوضۀ قلعه شاهرخ به‌‌عنوانیک زیرحوضه در بالادست حوضۀ رودخانۀ زاینده‌‌رود تحت‌‌تأثیر تکتونیک، زمین‌‌شناسی و فرایندهای ژئومورفولوژیکی کواترنر است و به‌‌وسیلۀ گسل اصلی زاگرس به دو پهنۀ ساختاری زاگرس مرتفع و پهنۀ سنندج-‌‌سیرجان تقسیم می‌‌شود. در این پژوهش، تحلیل‌‌های مورفوتکتونیکی بر‌‌اساس مدل رقومی ارتفاعی 5/12 متر انجام گرفت و برای تحلیل شاخص‌‌های مورفوتکتونیکی از نرم‌‌افزار متلب استفاده شد. تحلیل نقاط رودشکن، بازه‌‌ها و نیمرخ آبراهه‌‌ها، شاخص‌‌هایفعالیت تکتونیکی، مانند تقعر، شیب، گرادیان طولی، نامتقارن و تقارن توپوگرافیک عرضی و هیپسومتری نشان می‌‌دهد که حوضۀ موردمطالعه ازنظر تکتونیکی و فرسایشی فعال است. زیر‌‌‌‌حوضه‌‌های واقع‌‌در زون زاگرس مرتفع بیشتر متأثر از تکتونیک و زیرحوضه‌‌‌‌های زون سنندج سیرجان در بالادست متأثر از تکتونیک و در پایین‌‌دست متأثر از فرایندهای فرسایشی هستند، بااین‌‌وجود فرایندهای فرسایشی نیز به‌‌وسیلۀ عوامل تکتونیکی در بالادست کنترل می‌‌شوند. همچنین نتایج این مطالعه نشان می‌‌دهد که برخاستگی در امتداد گسل‌‌ها باعث توسعۀ بی‌‌نظمی از‌‌طریق شبکه‌‌های زهکشی شده که مستقیماً در نیمرخ آبراهه‌‌ها و ایجاد نقاط رودشکن در تعدادی از زیرحوضه‌‌‌‌ها نمود پیدا کرده است. همچنین، شاخص تقعر نسبت‌‌به تغییرات تکتونیکی از حساسیت کمتری در مقایسه با شاخص شیب برخوردار است و شاخص شیبنسبت‌‌به شاخص تقعر، با نرخ برخاستگی صخره‌‌ها بیشتر ارتباط دارد؛ از‌‌این‌‌رو قطعاتی از آب‌‌راهه که شاخص شیب متفاوتی دارند، ممکن است مبیّن آشفتگی‌‌های تکتونیکیدر سیستم رودخانه‌‌ای باشند. نتایج انتگرال هیپسومتری در تمام زیرحوضه‌‌‌‌ها کمتر از 35/0 است و ازنظر شکل، s شکل یا مقعر هستند که نشان می‌‌دهد حوضه‌‌ها در وضعیت تکاملی یا انتهای دوران بلوغ قرار دارند. همچنین بررسی نقشۀ هم‌‌پایه نشان می‌‌دهد که گسترش نقاط رودشکن در ترازهای مشابه ممکن است مربوط‌‌به دوره‌‌های برخاستگی هم‌‌زمان در حوضه باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analyses on the morphoectonic anomalies and its relationship with change of tectonic structures of the High Zagros zone and Sanandaj-Sirjan belt in the Ghaleh shahrokh-Chelgerd basin as a sample area

نویسندگان [English]

  • mahnaz shiran 1
  • Mohammad Ali zanganeh asadi 2
  • hamed adab 3
  • Abolghasem Amirahmadi 4
2 دانشگاه حکیم سبزواری

کلیدواژه‌ها [English]

  • Morphotectonic
  • High Zagros zone
  • Sanandaj-Sirjan zone
  • Ghaleh shahrokh – chelgerd basin

کریمی، هادی؛ عزت‌‌الله قنواتی؛ مجتبی یمانی؛ امیر صفاری (1395). تأثیر تکتونیک در تغییرات نیمرخ طولی رودخانه‌‌ها (مطالعۀ ‌‌موردی:رودخانه علامرودشت در جنوب استان فارس)، پژوهش‌‌های ژئومورفولوژی کمّی. سال پنجم. شماره 2. صفحات 52-37.

گورابی، ابوالقاسم؛ فامه کیارستمی (1394). ارزیابی زمین‌ساخت حوضه‌‌های آبریز با استفاده از اختصاصات ژئومورفولوژیک در قالب الگوی TecDEM (مورد مطالعه: حوضۀ آبریز رودک در شمال شرق تهران)، پژوهش‌‌های جغرافیای طبیعی. شمارۀ 3. صفحات  479-465.

مقصودی، مهران؛ مریم  جعفری‌‌ اقدم؛ سجاد باقری سید‌‌شکری (1391). تحلیل عوامل مؤثر در انومالی الگوی شبکه زهکشی تاقدیس نسار (زاگرس غربی)، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شمارۀ 104. صفحات 132-105.

مقیمی، ابراهیم (1389). ژئومورفولوژی ایران، چاپ اول. تهران. انتشارات دانشگاه تهران.

Cox, R. T. (1994). Analysis of drainage-basin symmetry as a rapid technique to identify areas of possible Quaternary tilt-block tectonics: An example from the Mississippi Embayment. Geological Society of America Bulletin, 106(5), 571-581.

Delcaillau, B. (2001). Geomorphic response to growing fault-related folds: example from the foothills of central Taiwan. Geodinamica Acta, 14(5), 265-287.

Flores-Prieto, E., Quénéhervé, G., Bachofer, F., Shahzad, F, & Maerker, M. (2015). Morphotectonic interpretation of the Makuyuni catchment in Northern Tanzania using DEM and SAR data. Geomorphology, 248, 427-439.

Ganas, A., Pavlides, S., & Karastathis, V. (2005). DEM-based morphometry of range-front escarpments in Attica, central Greece, and its relation to fault slip rates. Geomorphology, 65(3), 301-319.

Garrote, J., Heydt, G. G., & Cox, R. T. (2008). Multi-stream order analyses in basin asymmetry: a tool to discriminate the influence of neotectonics in fluvial landscape development (Madrid Basin, Central Spain). Geomorphology, 102(1), 130-144.

Gesch, D., Oimoen, M., Greenlee, S., Nelson, C., Steuck, M., & Tyler, D (2002). The national elevation dataset. Photogrammetric engineering and remote sensing, 68(1), 5.

Golts, S., & Rosenthal, E (1993). A morphotectonic map of the northern Arava in Israel, derivedfrom isobase lines. Geomorphology, 7(4), 305-315.

Goudie, A (2013). Encyclopedia of Geomorphology. Taylor & Francis, 1200 pp.

Grohmann, C. H., Riccomini, C., & Alves, F. M. (2007). SRTM-based morphotectonic analysis of the Poços de Caldas Alkaline Massif, southeastern Brazil. Computers & Geosciences, 33(1), 10-19.

Hack, J. T. (1973). Stream-profile analysis and stream-gradient index. Journal of Research of the US Geological Survey, 1(4), 421-429.

Huang, C., Wang, H., Wu, Y., Wang, J., Chen, S., Ren, P. & Xia, C (2012). Genetic types and sequence stratigraphy models of Palaeogene slope break belts in Qikou Sag, Huanghua Depression, Bohai Bay Basin, eastern China. Sedimentary Geology, 261, 65-75.

Harvey, A. M (2002). Effective timescales of coupling within fluvial systems. Geomorphology, 44 (3), 175-201.

Keller, E. A.,Pinter, N., & Green, D. J (1997). Active Tectonics, Earthquakes, Uplift, and Landscape. Environmental and Engineering Geoscience, 3 (3), 463-463.

Kirby, E., & Whipple, K. (2001). Quantifying differential rock-uplift rates via stream profile analysis. Geology, 29(5), 415-418.

Lague, D., & Davy, P (2003). Constraints on the long term colluvial erosion law by analyzing slope area relationships at various tectonic uplift rates in the Siwaliks Hills (Nepal). Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 108(B2).

Luo, W (2000). Quantifying groundwater sapping landforms with a hypsometric technique. Journal of Geophysical Research: Planets, 105(E1), 1685-1694.

Molin, P., Pazzaglia, F. J., & Dramis, F (2004). Geomorphic expression of active tectonics in a rapidly-deforming forearc, Sila massif, Calabria, southern Italy. American journal of science, 304(7), 559-589.

Ohmori, H (1993). Changes in the hypsometric curve through mountain building resulting
from concurrent tectonics & denudation. Geomorphology, 8(4), 263-277.

Pérez-Peña, J. V., Azañón, J. M., & Azor, A. (2009). CalHypso: An ArcGIS extension to calculate hypsometric curves and their statistical moments. Applications to drainage basin analysis in SE Spain. Computers & Geosciences, 35(6), 1214-1223.

Ruszkiczay-Rüdiger, Z., Fodor, L., Horváth, E., & Telbisz, T. (2009). Discrimination of fluvial, eolian and neotectonic features in a low hilly landscape: A DEM-based morphotectonic analysis in the Central Pannonian Basin, Hungary. Geomorphology, 104(3), 203-217.

Scott, A. T., & Pinter, N. (2003). Extraction of coastal terraces and shoreline-angle elevations from digital terrain models, Santa Cruz and Anacapa Islands, California. Physical Geography, 24(4), 271-294.

Schoenbohm, L. M., Whipple, K. X., Burchfiel, B. C., & Chen, L. (2004). Geomorphic constraints on surface uplift, exhumation, and plateau growth in the Red River region, Yunnan Province, China. Geological Society of America Bulletin, 116(7-8), 895-909.

Shahzad, F., & Gloaguen, R. (2011). TecDEM: A MATLAB based toolbox for tectonic geomorphology, Part 1: Drainage network preprocessing and stream profile analysis. Computers & Geosciences, 37(2),
250-260.

 Shahzad, F., & Gloaguen, R. (2011). TecDEM: A MATLAB based toolbox for tectonic geomorphology, Part 2: Surface dynamics and basin analysis. Computers & Geosciences, 37(2), 261-271.

Snyder, N. P., Whipple, K. X., Tucker, G. E., & Merritts, D. J. (2000). Landscape response to tectonic forcing: Digital elevation model analysis of stream profiles in the Mendocino triple junction region, northern California. Geological Society of America Bulletin, 112(8), 1250-1263.

Virdi, N. S., Philip, G., & Bhattacharya, S. (2006). Neotectonic activity in the Markanda and Bata river basins, Himachal Pradesh, NW Himalaya: a morphotectonic approach. International Journal of Remote Sensing, 27(10), 2093-2099.

Vojtko, R., Petro, L. U., Benová, A., Bóna, J., & Hók, J. (2012). Neotectonic evolution of the northern Laborec drainage basin (northeastern part of Slovakia). Geomorphology, 138(1),
276-294.

Whipple, K. X., & Tucker, G. E (1999). Dynamics of the stream‐power river incision model: Implications for height limits of mountain ranges, landscape response timescales, and research needs. Journal of Geophysical Research: Solid Earth, 104(B8), 17661-17674

Wobus, C., Whipple, K. X., Kirby, E., Snyder, N., Johnson, J., Spyropolou, K .& Sheehan, D. (2006). Tectonics from topography: Procedures, promise, and pitfalls. Geological Society of America Special Papers, 398,55-74.