بررسی و تحلیل ارتباط فضایی خشکسالی‌ها با دبی حوضه‌ی آبی قزل‌اوزن

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار ژئومورفولوژی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد هیدروژئومورفولوژی دانشگاه زنجان

3 دانشجوی دکتری تغییرات آب و هوایی، دانشگاه زنجان، زنجان، ایران

چکیده

خشکسالی یکی از مخاطرات طبیعی و خطرناک است که بطور دوره­ای در اثر کمبود رطوبت ناشی از کاهش میزان بارندگی به وقوع می­پیوندد. در این مقاله سعی بر آن است که خشکسالی‌های فراگیر حوضه‌ی آبی قزل­اوزن در دو دهه­ی اخیر مورد مطالعه قرار گیرد. برای دست­یابی به اهداف تحقیق، از داده­های ایستگاه­های اقلیمی با طول دوره­ی آماری 21 ساله (1370-1390) استفاده گردید. در گام نخست ویژگی­های عمومی بارش و دبی حوضه مورد بررسی قرار گرفت.
در مرحله­ی بعد با استفاده از نرم­افزارهای Matlab، Excel,Gisو Surferسایر محاسبات صورت گرفت، سپس بر اساس شاخص موران نمایه­ی I، نقشه­های توزیع مکانی فراوانی، احتمال وقوع و  الگوی خودهمبستگی فضایی خشکسالی دبی و بارش ترسیم گردید. بررسی­ نقشه­های خشکسالی حاکی از این است که؛ بین خشکسالی دبی با بارش منطقه قزل­اوزن رابطه­ی معناداری وجود دارد. نتایج حاصل از تحلیل الگوی خودهمبستگی فضایی موران حاکی از آن است که آثار خشکسالی‌های دبی و بارش بیشتر در نیمه­های جنوبی حوضه تشکیل الگوی بالا را داده است، این در حالی می­باشد که در سایر نواحی رابطه خشکسالی‌های دبی و بارش از یک الگوی تصادفی پیروی می‏کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analyzing the Spatial Relationship Between the Droughts and Drainage of Ghazalozan Basin

نویسندگان [English]

  • Gholam hassan Jafari 1
  • Fatemeh Bakhtiyari 2
  • mehdi doostkamian 3
چکیده [English]

Drought is one of the natural and hazardous phenomenon  which occurs  periodically  due to the lack of humidity  resulting from decrease of  precipitation. In this research, it is tried to study the pervasive droughts in Ghazalozan water basin during the last two decades. To obtain the research objectives, the data of climatic stations with statistical period of 1991-2011 have been used. at the first step, the general characteristics of precipitation and the basin discharge were examined. At the next step, Further calculations were performed by using MATLAB, Excel, GIS and Surfer softwares. Then based on  Moran index I, the map for spatial distribution of abundance ,occurrence probability and  spatial autocorrelation of discharge, drought and rainfall were drawn. Analyzing the drought maps showed that there exists a significant relationship between discharge drought with precipitation in Ghazalozan area. Accordingly, the results of analyzing Moran spatial autocorrelation indicates that the impacts of  discharge droughts and precipitation has formed more the above pattern in southern part of the basin, while in other areas, the discharge draughts and precipitation have a random pattern.

کلیدواژه‌ها [English]

  • drought
  • SPI Index
  • Moran index
  • Ghazalozan

قرآن کریم، سوره بقره، آیه­ی 155.

تریکار، ژان (1369). اشکال ناهمواری‏ها در مناطق خشک، ترجمه مهدی صدیقی و محسن پورکرمانی. آستان قدس رضوی.

ثنایی‌نژاد، سیدحسین (1379). مروری بر نمایه­های خشکسالی و ارزیابی نمایه­های SPI و درصد بهنجار برای استان خراسان، اولین کنفرانس ملّی بررسی راهکارهای مقابله با کم‌آبی و خشکسالی. کرمان. دانشگاه باهنر کرمان. صفحات 960-952.

حبیبی، علیرضا (1393). کاربرد شاخص خشکسالی در شناسایی لندفرم­های ژئومورفولوژیکی مناطق بیابانی، دومین همایش ملی بیابان با رویکرد مدیریت مناطق خشک و بیابانی. صفحات 7-1.

خسروی، محمود (1383). بررسی روابط بین الگوهای چرخش جوی کلان ‌مقیاس نیمکره‌ی شمالی با خشکسالی‌های سالانه سیستان و بلوچستان، جغرافیا و توسعه. شماره 3. صفحه 167.

خسروی، محمود؛ علیرضا موقری؛ محمدرضا منصوری دانشور (1391). ارزیابی نمایه­های PNI، RAI، SIP و SPI برای پهنه­بندی خشکسالی ایران با مقایسه دو روش میانیانی IDW و مدل ارتفاعی رقومی DEM، جغرافیا و پایداری محیط، شماره 5. صفحات 70- 53.

خوش­اخلاق، فرامرز؛ فیروز رنجبر؛ سجاد طولانی؛  معصومه مقیبل؛ جعفر معصوم­پور سماکوش (1389). بررسی خشکسالی­ در سال 87-1386 و اثرات آن بر منابع آب و کشاورزی (مطالعه موردی: شهرستان مرودشت)، فصلنامه علمی- پژوهشی انجمن جغرافیایی ایران. شماره 24. صفحات 136-119.

علیجانی، بهلول؛ مهدی  دوست‌کامیان؛ سعیده اشرفی؛ فهیمه شاکری (1394). تحلیل الگوی خودهمبستگی فضایی درون‌ دهه‌ای بارش ایران طیّ نیم ‌قرن اخیر، مجله‌ی آمایش شهری و منطقه‌ای. شماره 14.
صفحات 88- 71.

رضایی‌مقدم، محمدحسین؛ محمدرضا ثروتی؛ صیاد اصغری سراسکانرود (1390). بررسی مقایسه­ای الگوی پیچان­رود با استفاده از تحلیل هندسه فراکتالی و شاخص­های زاویه مرکزی و ضریب خمیدگی (مطالعه موردی: رودخانه قزل­اوزن)، پژوهش­نامه مدیریت حوضه آبخیز. سال دوم. شماره 3. صفحات 18-1.

زمردیان، محمدجعفر (1391). ژئومورفولوژی ایران، جلددوم. چاپ ششم. انتشارات دانشگاه فردوسی مشهد. 

صفوی، حمیدرضا (1393). هیدرولوژی مهندسی، چاپ چهارم. انتشارات ارکان.

عزیزی، قاسم (1379). النینو و دوره­های خشکسالی-ترسالی در ایران، پژوهش­های جغرافیایی. شماره 38. صفحات 84- 71.

غیور،حسنعلی؛سیدابوالفضل مسعودیان (1376). بزرگی، گستره و فراوانی خشکسالی‌ها در ایران. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شماره 45. صفحات 39- 25.

کاویانی، محمدرضا (1380). بررسی اقلیمی نمایه­های خشکی و خشکسالی، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شماره 60. صفحات 89-71.

کسائیان،نوید(1386).تحلیل‌اقلیمی-آماری‌خشکسالی‌های استان گیلان طیّ دوره­ی آماری (2002-1973)، پایان‌نامه‌ کارشناسی ارشد اقلیم‌شناسی. دانشگاه زنجان.

گندم‌کار، امیر (1388). تحلیل همدیدی خشکسالی‌ها در بندر انزلی، دومین همایش ملّی اثرات خشکسالی و راهکارهای مدیریت آن. مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی اصفهان و ستاد غیرمترقبه استانداری اصفهان. صفحات 5-1.

مقدم، حسین؛ جواد بداق­جمالی؛ سهیلا جوانمرد؛ عبدالرضا مهدویان؛ لیلی خزانه­داری (1380). پایش خشکسالی بر اساس نمایه­های SPI، دهک­ها و نرمال در استان سیستان و بلوچستان، اولین کنفرانس ملی بررسی راهکارهای مقابله با بحران آب، زابل. دانشگاه زابل. صفحات 80-69.

نظری‌پور، حمید؛ مهدی  دوست‌کامیان؛ سارا علیزاده (1394). بررسی الگوهای توزیع فضایی دما، بارش و رطوبت با استفاده از تحلیل اکتشافی زمین­آمار (بررسی موردی: نواحی مرکزی ایران). مجله فیزیک زمین و فضا. دوره 41. شماره 1. صفحات 117-99.

Abramowitz, M., and Stegun, I (1965). Handbook of Mathematical Functions With Formulas, Graphs, and Mathematical Tables, National Bureau of Standards Applied Mathematics Series 55, Dovers Publications, New York, 470 p.

Cancelliere, A.G. Mauro, B. Bonaccorso, and G. Rossi (2007). Drought forecasting using the Standarized Precipitaion Index, J. Water Resour, Manage, 21: PP: 801-819.

Chang, K.T (2004). Introduction to geographic information system. 2nd edition, MCGROW Hill. NewYork.

Chobuk, N., Stockton, C.W., and Myers, d (1995). Spatio-temporal patterns of Drought in Morocco, International Journal of Climatology, Vol. 15, PP:187-205.

Hong,W.,M.J. Hayes, A. Welss and Q. Hu (2001). An evaluation the standardized precipitation index, the china-z index and the statistical z-score, International Journal of Climatology, 21: PP: 745-758.

Loukas, A.L. Vasiliades and N.R. Dalezios (2003). Inter comparison of Meteorological Drought indices for Drought Assessment and Monitoring in Greece, 8th International Conference on Environmental Science and Technology Lemnos island, Greece, 8-10, PP:484- 491.

Mckee, T. B, Doesken, N.Y, and Kleist J (1993). The relationship of drought frequency and duration to time scales, Preprints, 8Th conference of Applied Climatology, 17-22 January Anaheim CA, 179-189.

Mckee, T.B. Dosken, N.Y. and Kleist, J (1995). Drought monitoring with multiple time scales, 9 th Conf, Appl, Climatol, Jan, 15-20,PP:233-236.

Rodrigo, F. S (2010). Changes in the probability of extreme daily precipitation observed from 1951 to 2002 in the Iberian Peninsula, International Journal of Climatology, Vol. 30, no. 10, PP: 1512-1525.

Sonmez, F. K. Komuscu Ali. U. Erkan A. Turgu E (2005). An analysis of spatial and temporal dimension of drought vulnerability in Turkey using the standard precipitation index, Natural Hazards, 35: 243-264.