مطالعه تطبیقی رویکرد کالبدی- فضایی و سیاست‌های مرتبط با آن در برنامه‌های توسعه روستایی طیّ دو دهه‌ی اخیر (مورد: شهرستان قائم‌شهر، مازندران)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترای جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، گروه جغرافیا،واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران

2 استاد گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران

3 استادیار گروه جغرافیا، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران

چکیده

پرداختن به مقوله‌ی توسعه‌ی روستایی به مثابه فرآیندی است که باید وضعیت جوامع روستایی را در همه ابعاد محیطی- اکولوژیکی، اجتماعی، اقتصادی، نهادی- مدیریتی و کالبدی- فضایی ارتقاء داده و در تعامل با مناطق شهری و بخش‌های دیگر، امکان دستیابی به تعادل‌های ناحیه‌ای، منطقه ای و ملی را فراهم سازد. چراکه جمعیّت روستاهای ایران حدود 30 درصد از کل جمعیّت کشور را شامل می شود، لذا هرگونه تحرک اقتصادی و اجتماعی آنان در سطوح ملی، منطقه‌ای و ناحیه‌ای بر بسیاری از موضوعات تأثیرگذار خواهد بود. بنابراین با توجه به اهمیّت توسعه‌ی روستایی در مقیاس کلان، تحقیق حاضر در مقیاس خرد به منظور تعیین نقش و تأثیر سیاست‌های دولت طیّ دو دهه­ی اخیر در توسعه‌ی روستایی در روستاهای واقع در شهرستان قائم‌شهر با رویکرد کالبدی- فضایی انجام شده است. بطورکلی، مطالعه‌ی مقایسه­ای نقش آثار و عملکردهای رویکرد کالبدی- فضایی در برنامه­های توسعه در روستا می­باشد. تحقیق حاضر، از لحاظ هدف؛ کاربردی، از نظر ماهیّت و روش‌شناسی؛ توصیفی و تحلیلی است. مسأله‌ی اصلی این است که مشخص شود دولت در زمینه­ی رویکرد کالبدی- فضایی چه سیاست‌هایی در مقیاس ملّی، منطقه‌ای و ناحیه­ای و در جهت توسعه‌ی روستایی طیّ دو دهه­ی اخیر (برنامه­های دوم تا پنجم توسعه) داشته است و تعیین شود که این رویکردکالبدی- فضایی و سیاست‌های مرتبط با آن چه آثار و پیامدهایی بر روی روستاها داشته و در نهایت به ارائه‌ی راهکارها در جهت بهبود وضعیت روستا و توسعه‌ی روستایی پرداخته است. نتایج تحقیق نشان می­دهد که در برنامه‌ی پنجم در مقایسه با سایر برنامه­ها در زمینه­ی کالبدی- فضایی؛ سیاست‌هایی نظیر؛ مقاوم‌سازی، بهسازی و طرح هادی روستایی موفق عمل کرده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Comparative Study of Physical-Spatial Approach and Related Policies in Rural Development Planning During Two Recent Decades (Case study: Ghaemshahr, Mazandaran)

نویسندگان [English]

  • Fateme Taghavi 1
  • Nasrollah Molaiee Hashjin 2
  • Mohammad Baset Ghorshi Minaabadi 3
چکیده [English]

Addressing the concept of rural development is as a process in which the status of rural communities should be promoted in every dimension: ecological, social, economical, environmental, institutional-managerial and physical-spatial.; and in relation with urban and other areas,  it should provide the possibility of achieving regional and national balances. Since rural population of Iran comprises 30 percent of the total population of the country, therefore, any economical-social movements of such population at the regional and national level, can affect various subjects. Thus, considering the importance of rural development at the large-scale level, the present study, at a micro-scale level, aims to establish the role and impact of government’s policies during two recent decades in rural development of villages located in Ghaemshahr City with physical- spatial approach. Generally, it’s a comparative study of the role of effects and physical-spatial operations in rural development planning. The present research is functional in terms of purpose; it is empirical in terms of nature; it is descriptive-exploratory survey in terms of the method of collecting data; and finally it is analytical. The main issue is to identify government’s policies of physical-spatial approach at the regional and national level and also the policies toward rural development during two recent decades (The second to fifth development programs). And also it tries to determine what effects and results do such spatial- physical approach and associated policies have on rural areas. Finally, it proposes solutions for the improvement of rural areas and rural development. The research results reveal that, as compared with other planning, the fifth planning succeeded in the field of physical-spatial; policies like; retrofitting, upgrading, and rural guide plans.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Villages
  • Planning
  • rural development
  • Physical-Spatial Approach
  • Policies and Ghaemshahr City

-   ازکیا، مصطفی (1384). مقدمه­ای بر جامعه‌شناسی توسعه‌ی‌روستایی،انتشارات اطلاعات.چاپ‌سوم. تهران.

-   ابراهیم‌زاده، عیسی (1385). مهاجرت‌های روستایی و پیامدهای آن- نمونه موردی: استان سیستان و بلوچستان، مجله جغرافیا و توسعه. سال سوم. زاهدان.

-   آمار، تیمور (1394). تحولات کالبدی سکونتگاه‌های روستایی استان گیلان به منظور تدوین الگوی توسعه، فصلنامه برنامه‌ریزی‌کالبدی- فضایی. سال دوم. شماره چهارم. صفحات 155-141.

-   پورطاهری، مهدی؛ عبدالرضا رکن‌الدین ‌افتخاری؛ سیدعلی بدری (1390). راهبرد سیاست‌های توسعه‌ی کالبدی سکونتگاههای روستایی با تأکید بر تجربیات جهانی و ایران، ناشر بنیاد مسکن انقلاب اسلامی .

-   پورطاهری، مهدی؛محمدرضا نقوی (1391). توسعه‌ی کالبدی سکونتگاههای روستایی با رویکرد توسعه­ی پایدار (مفاهیم و نظریه‌ها و راهبردها)، مجله‌ی مسکن و محیط روستا. شماره 137. صفحات: 70-53 .

-   بدری، سیدعلی؛ سعیدرضا اکبریان‌رونیزی؛محمدجواد قصابی (1392). نقش مدیریت محلی در توسعه­ی کالبدی ‌سکونتگاه‌های‌ روستایی (مطالعه ‌موردی: ‌شهرستان آران و بیدگل(، پژوهش­های روستایی. دوره­ی 4. شماره­ی 2. صفحات 276-249.

-   بنیاد مسکن انقلاب اسلامی استان مازندران (1394). معاونت عمران روستایی.

-   بنیاد مسکن انقلاب اسلامی شهرستان قائمشهر، (1394). امور طرح هادی.

-   جلالی، سعید (1380). قانون برنامه سوم توسعه در نظم حقوقی کنونی، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی. تهران.

-   رضوانی، محمدرضا (1387). مقدمه­ای بر برنامه­ریزی توسعه‌ی روستایی در ایران، انتشارات قومس. چاپ  دوم. تهران.

-   رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا؛ سیدعلی بدری؛ عباس قیداری(1390).بنیان‌های‌نظریه­ای برنامه­ریزی‌کالبدی مناطق روستایی، ناشر بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.

-   سازمان‌برنامه‌و بودجه (1372). برنامه‌ی دوم توسعه‌ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، جلد نهم. وضعیت گذشته، موجود در برنامه‌های ‌توسعه‌بخشی (بخش‌های‌ تولیدی و زیربنایی). تهران.

-   سازمان‌برنامه و بودجه استان مازندران (1395). سالنامه آماری سال 1394، مازندران، ساری.

-   صرافی، مظفر (1377). مبانی برنامه­ریزی توسعه‌ی منطقه­ای، سازمان برنامه و بودجه.

-   علینقی­پور، مریم؛ عیسی پور رمضان (1393). ارزیابی اثرات اجرای طرح هادی بر توسعه‌ی کالبدی‌ سکونتگاه‌های‌روستایی بخش مرکزی شهرستان رشت، فصلنامه برنامه­ریزی سکونتگاه­های انسانی. شماره 29. صفحات 113-101.

-   فیروزنیا، قدیر؛ عبدالرضا رکن‌الدین افتخاری؛ سیدعلی بدری(1389).چشم‌انداز و نظام مدیریت و برنامه‌ریزی کالبدی نواحی روستایی ایران، ناشر بنیاد مسکن انقلاب اسلامی.

-   قانون ‌برنامه‌ی پنج‌ساله‌ی چهارم توسعه‌ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1392). سایت مجلس شورای اسلامی، تهران

-    قانون برنامه‌ی پنجم توسعه‌ی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران (1392). سایت مجلس شورای اسلامی، تهران.

-   مولائی هشجین، نصرالله (1392). برنامه­ریزی توسعه کالبدی سکونتگاه­های روستایی در گیلان، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی رشت. چاپ اول.

-   نبوی، محسن (1383). مروری بر عملکرد تهیه و اجرای طرح‌های هادی روستایی، نشریه دهیاری‌ها.  سال دوم. شماره10. صفحات 36- 25. 

-   معاونت برنامه‌ریزی و اشتغال (1390). سالنامه آماری استان مازندران1390. دفتر آمار و اطلاعات و GIS.

-   مهندسان مشاور DHV، هلند (1371). رهنمودهایی برای برنامه‌ریزی مراکز روستایی، ترجمه سیدجواد میر. مرکز تحقیقات و بررسی مسائل روستایی. وزارت جهاد کشاورزی.

-   نوری، سیدهدایت­الله (1385). توسعه روستایی و مالزی، نشریه اقتصاد و آینده. شماره (828، 833). صفحه 6.

-   یعقوبی، جعفر؛ ابوالفضل رنجور؛ زهرا خشنودی­فر (1392). تحلیل مؤلفه‌های پیش‌برنده در اجرای موفقیت‌آمیز طرح بهسازی و نوسازی‌مسکن روستایی، فصلنامه جغرافیا و توسعه. سال 11. شماره 32. صفحات 162-149. 

-   Chattopadhyay,Basudha(2008). Public Policyand Sustainable Development of Small Towns in India: A Review, National Institute of Urban Affairs, new Dehli, P:8-9.

-   Gehan A.G. Elmenofi, Hamid El Bilali, Sinisa Berjan (2014). Governance of rural development in Egypt, Annals of Agricultural Science,
PP: 285-296.

-   HerrmannS.OsinsKi.E(1999).Planning sustainable land use in rural areas at differentspatial levels using GIS and modeling tools. P:95.

-   Hinderink, J and, Titus, M (2002). Small Towns and Reginal Development: Major Finding, Urban Studies, Vol. 39, PP: 379-346.

-   Mohammad Ismail Hossain, Mst. Esmat Ara Begum, Eleni Papadopoulou, Anastasios Semos (2012). Asian Journal of Agriculture and Rural Development, 2(3), PP: 452-464.