تبیین پدیده‌ی پراکنده‌رویی در منطقه‌های کلان‌شهری؛ مورد پژوهی: منطقه‌ی کلان‌شهری شیراز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار اقتصاد، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج

2 دانشجوی کارشناسی ارشد اقتصاد، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج

چکیده

پدیده‌ی پراکنده‌رویی، توسعه‌ی کالبدی کم‌تراکم، بدون برنامه و جسته‌گریخته‌ای که با گسترش نامحدود به نواحی پیرامونی غالباً دارای ارزش طبیعی شهر مشخص می‌شود، در سال‌های اخیر به یکی از چالش‌‌های اصلی برنامه‌ریزی توسعه‌ی فضایی شهرهای سرتاسر جهان مبدل شده است. در این رابطه پژوهش پیشِ‌ِ‌رو بر آن است تا با هدف برنامه‌ریزی رویارویی با پدیده‌ی پراکنده‌رویی در موردپژوهی منطقه‌ی کلان‌شهری شیراز، از طریق شناسایی پیش‌ران‌های اثرگذار، چارچوب جامع و یکپارچه‌ای پیشنهاد دهد. روش اصلی منتخب مقاله، که پژوهشی تبینی به شمار می‌رود، با نیت شناسایی روابط سببی اثرگذار بر وقوع پدیده‌ی پراکنده‌رویی، روش‌ آماری مبتنی بر تحلیل مسیر در کنار روش‌های تحلیل فضایی هم‌چون تحلیل هولدرن و ANN است. داده‌های مورداستفاده از نوع داده‌های ثانویه‌ و در قالب سری زمانی بوده که بخشی از سرشماری‌های نفوس و مسکن مرکز آمار ایران و بخشی نیز از طرح­های جامع، مجموعه شهری و ناحیه شیراز بهره­‌گیری شده است. نتایج تحلیل‌های صورت‌پذیرفته، نشان‌گر آن است که شدت پراکنده‌روییِ به وقوع پیوسته رابطه‌ی مستقیمی با فاصله از مرکز کلان‌شهر شیراز دارد. بررسی شاخص­ها و پیش‌ران‌های اثرگذار بر وقوع پدیده‌ی پراکنده‌رویی در منطقه‌ی‌کلان‌شهری شیراز گویای آن است که برخلاف بسیاری از تجارب مرور شده، عامل "سرانه‌ی مصرف زمین" عامل اصلی نبوده و "رشد جمعیّت" ناشی از فرصت‌های شغلی، بالاتر بودن درآمد نسبی خانوار، سیاست‌های توسعه‌ی مسکن ارزان‌قیمت پیرامون کلان‌شهر شیراز در قالب شهرک‌های متعدد مسکونی از عوامل اصلی قلمداد می‌شوند. همچنین جذب جمعیّت خلاق، ناشی از توسعه‌ی اقتصادِ دانشی و نیز پیشرفت زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، اثرگذاری معکوسی بر وقوع پراکنده‌رویی داشته است؛ توسعه‌ی شهری مبتنی بر اتومبیل نیز در نهایت از طریق تحریک پراکنش شهری در نواحی ارزشمند طبیعی و روستایی باعث تشدید این پدیده شده است. براساس پیشنهادهای نهایی مقاله در خصوص رویارویی با پدیده پراکنده‌رویی، توسل یک‌سویه بر راهکارهای مرسومی همچون افزایش تراکم ساختمانی و توسعه‌ی میان‌افزا و در نتیجه کاهش سرانه‌ی مصرف زمین به تنهایی مؤثر نخواهد بود؛ بلکه در نظر گرفتن نقش عوامل شناسایی‌شده در اولویّت‌های برنامه‌ای و تخصیص منابع، هم‌زمان با توجه به روابط سببی برقرار میان آن‌ها، ضروری است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Defining the Sprawl Phenomenon in Metropolitan Areas Case study: Shiraz Metropolitan Area

نویسندگان [English]

  • Sahar Nedae Tousi 1
  • Bagher Bagheri 2
چکیده [English]

The phenomenon of sprawl, physical development with low population density, unplanned and scattered which through unlimited expansion in the neighboring  areas are mostly determined  as the natural value of the city and In recent years, it has changed to  one of the main challenges of the spatial development of the cities through out the world. In this respect, the present research with the purpose of planning for  dealing with  sprawl phenomenon in the metropolitan area of ​​Shiraz, intends through identifying the effective drivers to propose a comprehensive and integrated framework . The main selected method of this study which is considered as explanative research type  is intended to identify the effective causal relationships on the occurrence of sprawl phenomenon  are statistical method based on the path analysis together with spatial analysis methods including Holdern and ANN. The used data are of secondary type data and in a form of time series , in which some of  the population and housing censuses of Iran Statistical Center and a part of comprehensive projects , urban community and Shiraz area have been used. Findings of the made analyses show that the rate of the occurred sprawl has a direct relationship with the distance from shiraz metropolitan. The study of the indices and drivers effective on the occurrence of sprawl phenomenon in Shiraz metropolitan area indicates that unlike the great number of the studied experiences, the factor of land per capita is not the main factor and " population growth" resulting from occupational chances, higher relative family income, development policies of low price housing around Shiraz metropolitan city in the form of various residential cities are considered as the main factors. Also the attraction of creative population due to the development of knowledge based economy and also progress of information  and communication Technology infrastructures strategy has had a diverse effect on the occurrence of sprawl phenomenon. Urban development based on automobile has also intensified this phenomenon through excitation of urban dispersion in valuable natural and rural areas. Based on the final recommendations of this article regarding facing with sprawl phenomenon, unilateral dependence on common strategies like building density and infill development plan and consequently decreasing the land use per capita are not lonely effective, but considering the role of identified factors in programming priorities and resources allocation simultaneously with respect to the established casual relationship between them is necessary.

کلیدواژه‌ها [English]

  • sprawl
  • land use per capita
  • path analysis
  • Shiraz metropolitan area

-   اوری، جان (1393). جامعه و تغییر آب و هوا، ترجمه: صادق صالحی، تهران. مرکز نشر دانشگاهی.

-   آقامحمدی،علی(1385).بررسی رفتارهای محیط زیستی معلمان آموزش ابتدایی (موردمطالعه:استان مازندران)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. بابلسر. دانشگاه مازندران.

-   خاکساری، علی؛ سما کوش، سعید ابراهیم‌نیا؛ محمد دامادی؛ وحید معزز (1392).ارزیابی تأثیرات اجتماعی-  فرهنگی گردشگری شهری بر نحوه‌ی زندگی مردم بابلسر، مجله برنامه‌ریزی و توسعه‌ی گردشگری. سال دوم. شماره هفتم. صفحات 147- 126.

-   خانی، فضیله؛ ابوطالب قاسمی؛ سمیه جانی؛ علی قنبری‌ نسب (1388). بررسی آثار گردشگری ساحلی با تکیه بر نظرسنجی از خانوارهای روستایی (مطالعه موردی: روستای چمخاله، شهرستان لنگرود)، فصلنامه علمی- پژوهشی جغرافیای انسانی. سال اول. شماره چهارم. صفحات 64-51.

-   شبیری، سیدمحمد (1393). حفاظت از محیط‌زیست در برابر توسعه‌ی گردشگری ناپایدار (مطالعه موردی: منطقه دربند تهران)، مجله برنامه‌ریزی و توسعه‌ی گردشگری. سال سوم. شماره 10. صفحات 48-33.

-   صالحی، صادق؛ زهرا پازوکی‌نژاد (1393). تحلیل جامعه‌شناختی سفرهای پایدار در صنعت گردشگری، مجله برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری. سال سوم. شماره 10. صفحات181-162.

-   صالحی، صادق؛ زهرا قائمی‌اصل (1392). بررسی رابطه آموزش محیط‌زیستی و رفتارهای حفاظت از محیط ‌زیست(موردمطالعه: دانش‌آموزان دبیرستان‌های دخترانه شهر بابل)، فصلنامه آموزش محیط‌زیست و توسعه‌ی پایدار. سال 1. شماره 3. صفحات 79-67.

-   صالحی، صادق؛ مصطفی قدمی؛ زهرا همتی‌گویمی (1391). بررسی رفتارهای ‌محیط‌ زیستی در بین گردشگران ساحلی (مطالعه موردی: گردشگران ساحلی شهر بوشهر در ایام نوروز)، مجله برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری. سال اول. شماره 1. صفحات 85- 35.

-   فاضلی، محمد؛ سحر جعفرصالحی (1392). شکاف نگرش، دانش و رفتار محیط‌زیستی گردشگران، فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات مدیریت گردشگری. سال هشتم. شماره 22. صفحات 161-137 .

-   متقی، افشین؛ زهرا همتی‌گویمی (1391). گردشگری و محیط‌زیست (بررسی فرصت‌ها، نگرانی و رفتار محیط زیستی در بین گردشگران شهر بوشهر)، برنامه‌ریزی و توسعه‌ی گردشگری. شماره 3. صفحات 165- 148.

-   محسنی، رضا علی (1388). گردشگری پایدار در ایران؛ کارکردها، چالش­ها و راهکارها، جغرافیا. شماره 28. صفحات 172-149.

-   محمودی، حسین؛ زهرا پازوکی‌نژاد (1392). تغییرات آب‌وهوا و سیاست‌های مقابله در صنعت گردشگری، مجله برنامه‌ریزی و توسعه گردشگری. سال دوم. شماره 6. صفحات 108- 93.

-   Chiu, Y-T Helena; Lee Wan and Chen H- T. (2014). Environmentally Responsible Behavior in Ecotourism: Exploring the Role of Destination Image and Value Perception, Asia pacific journal of tourism Research. 19(8): 876-889.

-   Cohen, E. (1979). A Phenomenology of Tourist Experiences, Sociology. 13: 179-201.

-   Edensor, T. (2001). Performing Tourism, Staging Tourism, Tourist Studies. 1 (1): 59-81.

-   Fraj,E.,Matute, J&Melero,I(2015).Environmental strategies and organizational competitiveness in the hotel industry: The role of learning and innovation as determinants of environmental success. Tourism Management. 46: 30-42.

-   Frick, Jacqueline, G. Kaiser, Florian & Wilson, Mark (2004). Environmental knowledge and conservation behavior: exploring prevalence and structure in a representative sample, Personality and Individual Differences. 37:1597-1613.

-   Gray,H.P(1970).InternationalTravel-International Trade, Heath Lexington books, Lexington.

-   Holden, Andrew (2000). Environment and Tourist, London and New York: Rutledge.

-   Kaiser, F. G., Wolfing, S. & Fuhrer, U (1999). Environmental Attitude & Ecological Behavior, Journal of Environmental Psychology. 19: 1-19.

-   Kollmuss, Anja & Agyeman, Julian (2002). Mind the Gap: Why do people act environmentally and what are the barriers to  pro-environmental behavior? Environmental Education Research, Vol. 8, No. 3, PP: 239- 260.

-   Lickorish, J. L & Jenkins, L. C (1997). An Introduction to Tourism, Butterworth-einemann.

-   World Travel and Tourism Council (2015). Travel and Tourism Economic Impact, PP: 1- 20. 

-   Witherspoon, J et al (1995).Control& Production of toxic air emissions by publicly owned treatment works odor control equipment, Water Environment Research Foundation. 

-   McCabe, Scott (2000). Who is a Tourist? A Critical Review, Tourist Studies, 5: 85-106.

-   MacCannell, D (1973). Staged Authenticity: Arrangements of Social Space in tourist Settings, American Journal of Sociology. 79(3): 589-603.

-   McKercher, B., Prideaux, B., Cheung, C., & Law, R. (2010). Achieving voluntary reductions in the carbon footprint of tourism and climate change. Journal of Sustainable Tourism.18(3):297-317.

-   Mehmetoglu, Mehmet(2010).Factors Influencing the Willingness to Behave Environmentally Friendly at Home&Holiday Settings,Scandinavian Journal of Hospitality & Tourism.10(4):430-447.

-   Olander,F & Thogersen, J (1995). Understanding of consumer behavior as a prerequisite for environmental protection. Journal of Consumer Policy, 18, 317-357.

-   Pietikäinen, Johanna (2007). Slow Start at the Beginning of the Recycling Chain - How to Make Consumers Recycle Their Mobile Phones? Master’s Thesis, University of Helsinki, Faculty of Biosciences, Department of Biological and Environmental Sciences.

-   Stern P. C., T. Dietz & G. A. Guagnano (1995). The New Ecological Paradigm in Social-Psychological Content,Environment & Behavior. 27(6): 723-43.

-   UNCSD NGO (1992). Tourism and Sustainable Development, Department of economic and social Affairs, Commission on Sustainable Development, Seventh Session, New York.

-   Vega, E (2006). A preliminary evaluation of awareness, knowledge, and attitude in environmental education specialists, instructors, student, and parent's in Southwest Florida, Environmental Education, 69: 166-178.

-   Witherspoon, J et al (1995).Control & production of toxic air emissions by publicly owned treatment works odor control equipment, Water Environment Research Foundation.

-   World Tourism Organization Business Council (2015). World Tourism Organization. Available at: http://www.world-tourism.org.