ارزیابی آثار انتقال آب بین حوضه‌ای بر مورفولوژی بستر رودخانه در حوضه‌ی مبدأ مطالعه‌ی موردی: حوضه‌ی رودخانه‌ی زاب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

چکیده

در سال­های اخیر به منظور احیای دریاچه‌ی ارومیه و پیشگیری از بروز پیامدهای منفی زیست‌محیطی، طرح انتقال آب رودخانه‌ی زاب به دریاچه‌ی ارومیه در دست مطالعه و اجرا قرار گرفته است. در این مقاله سعی ­شده است تغییرات احتمالی مورفولوژی رودخانه‌ی زاب ناشی از اجرای پروژه در پایین دست سد کانی­سیو، مورد ارزیابی قرار گیرد. روش تحقیق عمدتاً بر پایه‌ی روش تحلیلی استوار است. داده­ها شامل نقشه‌ی زمین­شناسی 100000/1، عکس‌های هوایی 60000/1 و تصاویر ماهواره­ای لندست 8 (سنجنده‌ی ETM)، تصاویر GDEMماهواره‌ی ASTERبا قدرت تفکیک 15 متر، داده­های اقلیمی و هیدرولوژی آب‌های سطحی منطقه‌ی مورد مطالعه می­باشد که به منظور گردآوری آنها از طریق روش کتابخانه­ای و اسنادی، مراجعه به سازمان­ها و ادارات، سایت­های اینترنتی و مشاهدات میدانی، اقدام  شده است. نتایج نشان می‌دهد که پس از آبگیری سد کانی­سیو و انتقال آب به دریاچه‌ی ارومیه، دبی رودخانه‌ی زاب در ایستگاه هیدرومتری گرژال در پایین‌دست سد، از 72/1464 میلیون مترمکعب در سال به 42/653 میلیون متر مکعب در سال کاهش خواهد یافت و بستر رود دچار کاهش شدید جریان خواهد شد، بطوری‌که در ماههای شهریور و مهر بستر رودخانه‌ی زاب از پای دیواره‌ی سد تا الحاق سرشاخه‌ آبخورده تقریباً خشک می­شود. این کاهش جریان موجب تغییر شاخص­های مورفولوژیکی مانند نیمرخ عرضی و طولی و شاخص‌های هیدرولیکی مانند عمق آب و سرعت جریان خواهد شد. بر این اساس، در بازه‌ی الف جریان رود تنها بخش­های عمیق­تر بستر را مورد استفاده قرار می­دهد که حاصل آن تشکیل تراس‌های جدید و کوچک شدن مقطع عرضی، نابودی پوشش گیاهی کناری و یا عقب نشینی آن به فواصل دورتر  خواهد بود. در بازه ب قدرت جریان رود متوجه‌ی کناره‌های رود شده و آن را برش خواهد داد و چالاب­های موجود در مسیر جریان از طریق نهشته‌گذاری پر خواهند شد و در بازه ج با افزایش فاصله از سد کانی­سیو و افزایش بار رسوب نسبت به ظرفیت انتقال، رسوبات ته نشین شده، لذا هم عمق بستر و هم پهنای آن به دلیل تشکیل پشته‌های رسوبی در مسیر جریان و رسوبگذاری در کناره‌ها، کمتر خواهد شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Assessment of the Impacts of Inter-Basin Water Transfer on the Bed River Morphology in the Origin Basin (Case study: Zab River Basin)

نویسندگان [English]

  • Ezatollah Ghanavati
  • Dawood Talebpoor Asl
  • Saeed Khezry
چکیده [English]

In recent years, in order to revive the Urmia lake and preventing the  negative environmental impacts, the water transfer project from Zab River to Urmia Lake has being studied and implemented. In this paper, it is tried to assess the possibility of morphological  changes of Zab River due to implement of project at the downstream of Kanisev dam. The research method is mainly analytical method.The data of this study include Geological map of 1/100000 scale, areal photographs, LANDSAT 8 (ETM sensor) satellite imagery, GDEM images of ASTER with resolution of 15 meter, meteorological data and hydrological surface water of the under study area.  The data were collected using libraries and referred to agencies and organizations, web sites and field surveys.Results showed that after water impoundment of Kanisev dam and transferring water to Urmia Lake, the average of the Zab River discharge in the hydrometric station of Grzhal will decrease from 1464.72 to 653.42 million cubic meters per year and the bed river at downstream will decrease drastically. So that in September and October. Zab bed river from dam wall to the Abkhorah tributary will be dried approximately. The decline of flow will cause changes of the morphological indexes such as cross-section and longitudinal-section and hydrological features similar to depth and velocity of flow. With reduction of discharge at the downstream of Kanisev dam, at A section, the flow of river will pass of the deepest bed river in which new terraces, narrowing cross-section, remove the side vegetation or retreat to far from will occur. At B section, the power of flow will focus toward the side of the river and also cut-off them, finally lead to fill the pothole using deposition. At the last section, C, with increasing distance from Kanisev dam and enhance sediment load rather than transport capacity, both depth and width of the bed river due to creation the point bars along flow and sedimentation at the sides will decrease.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Zab river basin
  • Inter-basin water transfer
  • River morphology
  • Urmia Lake